Anayasa Yargısı ve Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesinin denetim alanını, iptal ve itiraz yollarını, bireysel başvuruyu ve kararların etkisini açıklar.

Denetimin kapsamı

Anayasa m. 148, Anayasa Mahkemesinin kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetlediğini ve bireysel başvuruları karara bağladığını belirtir. Anayasa değişiklikleri ise yalnızca şekil bakımından incelenir.

Şekil denetimi sınırlıdır: Kanunlarda son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı; Anayasa değişikliklerinde ise teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı incelenir. Şekil denetimi Cumhurbaşkanınca veya TBMM üyelerinin beşte biri tarafından istenebilir; kanunun yayımından on gün geçtikten sonra şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz.

Olağanüstü hâl ve savaş hâllerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine karşı Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz. Bu istisna, olağanüstü yönetimin hız ihtiyacı ile denetim arasındaki gerilimin somut örneğidir.

İptal davası ve itiraz yolu

İptal davası doğrudan Anayasa Mahkemesinde açılır. m. 150'ye göre bu hakkı Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyeler kullanabilir. Dava açma süresi, iptali istenen düzenlemenin Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak altmış gündür (m. 151).

İtiraz yolu (def'i) ise bir davaya bakmakta olan mahkemenin, uygulayacağı kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesini Anayasa'ya aykırı görmesi veya taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulması hâlinde işler. Mahkeme, Anayasa Mahkemesinin kararına kadar davayı geri bırakır (m. 152).

Anayasa Mahkemesi işin kendisine gelişinden itibaren beş ay içinde karar verir. Bu sürede karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır; ancak Anayasa Mahkemesi kararı esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır.

Bireysel başvuru

2010 değişikliğiyle getirilen bireysel başvuru, herkese Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurma hakkı verir (m. 148).

Başvurunun kabul edilebilmesi için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır. Ayrıca bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz; yani Mahkeme, derece mahkemelerinin yerine geçip delil değerlendirmesi yapmaz, temel hak ihlaline odaklanır.

Bireysel başvuru, Anayasa Mahkemesini bir «temel hak mahkemesi» hâline getirmiştir. AİHS ölçütleriyle uyumlu yorum, bu işlevin ayrılmaz parçasıdır.

Kararların etkisi

Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir (m. 153). İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Mahkeme, bir kanun veya kararnamenin tamamını ya da bir hükmünü iptal ederken kanun koyucu gibi hareketle yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez; yani yasama boşluğunu kendisi doldurmaz.

İptal edilen hüküm, iptal kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hâllerde Mahkeme, iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir; bu tarih yayım gününden itibaren bir yılı geçemez. İptal kararları geriye yürümez.

Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazete'de hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Bu bağlayıcılık, Anayasa'nın üstünlüğünün kurumsal güvencesidir.

Yüce Divan ve çalışma düzeni

Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanını, TBMM Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, yüksek mahkeme başkan ve üyelerini, başsavcıları, HSK ve Sayıştay başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar (m. 148). Yüce Divanda savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili yapar; kararlara karşı yeniden inceleme istenebilir.

m. 149'a göre Mahkeme iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır. Bölümler başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla, Genel Kurul en az on üye ile toplanır; kararlar salt çoğunlukla alınır. Ancak Anayasa değişikliğinde iptal, siyasi parti kapatma veya Devlet yardımından yoksun bırakma kararları için toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu gerekir.

Bu yapı, hem hızlı karar almayı hem de ağır sonuç doğuran kararlarda geniş mutabakatı amaçlar.

Denetim yollarının karşılaştırılması

Anayasa yargısında üç yol birbirini tamamlar: iptal davası, itiraz yolu ve bireysel başvuru. İptal davası, Anayasa Mahkemesine doğrudan başvurudur; belli makamların kullanabildiği ve süreye bağlı bir yoldur. İtiraz yolu ise somut bir davaya bakan mahkemenin, uygulayacağı hükmü Anayasa'ya aykırı görmesi hâlinde devreye girer; burada denetim, somut uyuşmazlığın içinden doğar. Bireysel başvuru ise kamu gücüyle temel hak ihlali iddiasına yönelir ve olağan yolların tüketilmesini gerektirir.

Bu üç yolun işlevleri farklıdır. İptal davası ve itiraz yolu norm denetimi yapar; amaç aykırı hükmü hukuk düzeninden çıkarmaktır. Bireysel başvuru ise kural olarak normun kendisini değil, somut olayda hakkın ihlal edilip edilmediğini inceler. Bu nedenle aynı uyuşmazlıkta önce hangi yolun açık olduğu, sonra hangi ölçütün uygulanacağı belirlenir.

Öğrenci için pratik ölçüt şudur: Bir anayasal uyuşmazlıkta önce dava konusunu (norm mu, işlem mi, hak ihlali mi) tanımla, sonra süre ve başvuru ehliyeti koşullarını kontrol et. Sık karıştırılan nokta, bireysel başvurunun olağan kanun yollarının yerine geçtiği sanısıdır; başvuru, yollar tüketildikten sonra ve yalnız temel hak ihlali iddiasıyla açılabilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.