Yargı Organı ve Yüksek Mahkemeler

Yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığı, hâkimlik teminatı, mahkemelerin görevleri ve yüksek mahkemelerin işlevini açıklar.

Yargı yetkisinin niteliği

Anayasa m. 9, yargı yetkisinin Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanıldığını belirtir. Yargı yetkisi, uyuşmazlıkları hukuka göre kesin biçimde çözen devlet yetkisidir. Mahkemeler bu yetkiyi kullanırken yasama ve yürütmeden bağımsızdır.

Bağımsızlık, mahkemenin karar verirken dış baskı altında olmaması; tarafsızlık ise yargıcın taraflardan birine yakınlık duymaması ve önyargıyla hareket etmemesidir. m. 138'e göre hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir (m. 142). Mahkeme kurmak ve yargılama usulü belirlemek yasama organının yetkisindedir; yürütme idari işlemle mahkeme kuramaz.

Hâkimlik teminatı ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu

Hâkimler ve savcılar azlolunamaz; kendileri istemedikçe Anayasa'da gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz. Bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamaz (m. 139). Bu güvence «hâkimlik teminatı» olarak adlandırılır ve yargı bağımsızlığının maddi dayanağıdır.

Hâkim ve savcıların atanması, meslekte ilerlemesi, görev yerlerinin değiştirilmesi ve disiplin işleri Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından yürütülür. m. 159'a göre Kurul, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar; on üç üyeden oluşur ve iki daire halinde çalışır.

Teminat, hâkimin keyfî biçimde görevden alınmasını engeller. Ancak teminat sınırsız değildir: Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan hüküm giyme veya sağlık nedeniyle görevi yerine getirememe gibi hâllerde görev sona erebilir.

Yüksek mahkemeler

Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir (m. 154). Danıştay ise idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir (m. 155). İdari yargı, idarenin işlem ve eylemlerinden doğan uyuşmazlıkları çözer.

Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümler (m. 158). Sayıştay, merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idarelerinin gelir ve giderlerini TBMM adına denetler (m. 160).

Bu yapı, yargı içinde uzmanlaşmayı ve denetim bütünlüğünü sağlar. Kamu yönetimi açısından Danıştay ve idari mahkemeler özellikle önemlidir; idarenin her işlemi bu mahkemelerin denetimine açıktır.

Bağımsızlık, tarafsızlık ve teminat ilişkisi

Yargı bağımsızlığı, hâkimin karar verirken yasama ve yürütme organlarından, kamuoyundan ve taraflardan gelebilecek her türlü etkiye kapalı olmasıdır. Anayasa m. 138, hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduklarını; Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm vereceklerini belirtir. Tarafsızlık ise hâkimin taraflar arasında eşit mesafede durması ve önyargıyla hareket etmemesidir. Bağımsızlık kurumsal bir güvence, tarafsızlık ise hem kurumsal hem kişisel bir niteliktir.

Pratik sonuç, teminatın bağımsızlığın aracı olmasıdır. Anayasa m. 139, hâkimlerin azlolunamamasını ve belirli koşullar olmadan görevden alınamamasını güvence altına alır. Teminat olmadan bağımsızlık kâğıt üzerinde kalır; teminatın varlığı ise tek başına tarafsızlığı garanti etmez. Bu nedenle hâkim atama, yer değiştirme ve disiplin süreçlerinin nesnel ölçütlere bağlanması gerekir.

Sık karıştırılan nokta, bağımsızlık ile tarafsızlığın aynı şey sanılmasıdır. Bir mahkeme dış müdahaleden bağımsız olabilir; ancak hâkimin davaya önyargıyla yaklaşması hâlinde tarafsızlık ihlal edilmiş olur. Bu nedenle redd-i hâkim gibi usuller tarafsızlığı ayrıca güvence altına alır.

Yargı kolları arasındaki görev ayrımı

Yargı yetkisi adli ve idari yargı kolları arasında kanunla paylaştırılır. Anayasa m. 142, mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usullerinin kanunla düzenleneceğini belirtir. Adli yargı özel hukuk uyuşmazlıkları ile ceza davalarına bakar; idari yargı ise idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkları inceler. Görev ayrımı uyuşmazlığın niteliğine göre yapılır; dava konusu işlemin hangi hukuk dalına ait olduğu belirleyicidir.

Pratik sonuç, yanlış yargı kolunda açılan davanın usulden reddedilmesidir. Öğrenci, bir uyuşmazlığı incelerken önce taraflar arasındaki ilişkinin eşitler arası mı yoksa idare ile birey arasında mı olduğunu belirlemelidir. Kamu kurumunun taraf olduğu her uyuşmazlık otomatik olarak idari yargıya gitmez; kurumun özel hukuk işleminden doğan uyuşmazlık adli yargının konusu olabilir.

Sık karıştırılan nokta, yüksek mahkemelerin ilk derece mahkemesi gibi çalıştığı sanısıdır. Yargıtay ve Danıştay kural olarak ilk derece kararlarını temyizen inceler; görevleri kanunla belirlenmiştir. Uyuşmazlık Mahkemesi ise adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer.

Görev ayrımında belirsizlik doğduğunda uyuşmazlığın gerçek niteliği ve dava dilekçesindeki talep dikkate alınır; tarafların dava yolunu kendiliğinden belirlemesi mahkemeyi bağlamaz. Bu nedenle dilekçedeki hukukî nitelendirme ile mahkemenin nitelendirmesi farklılaşabilir. Öğrenci bir olayı çözerken önce ilişkinin taraf ve konu bakımından hangi yargı koluna ait olduğunu yazmalı, ardından görevli mahkemeyi belirlemelidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.