Hukukun Kaynakları
Hukuk kurallarının nereden doğduğunu; yazılı, yazısız ve yardımcı kaynakları örnekleriyle açıklar.
Yazılı kaynaklar: normların basamakları
Hukukun en belirgin kaynağı yazılı metinlerdir. Bunların başında Anayasa gelir. Anayasa, devletin temel kuruluşunu ve temel hakları düzenler; diğer bütün normların üstündedir. Anayasa m. 11'e göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
Anayasanın altında kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve yönetmelikler yer alır. Kanunlar Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından yapılır. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarabildiği düzenleyici işlemdir; kanunlarda açıkça düzenlenen konularda çıkarılamaz. Yönetmelikler ise kanun ve kararnamelerin uygulanmasını göstermek üzere idare tarafından çıkarılır.
Uluslararası andlaşmalar da yazılı kaynaklar arasındadır. Usulüne göre yürürlüğe konulan andlaşmalar kanun hükmündedir. Bu nedenle bir kamu görevlisi, uygulayacağı kuralın hangi basamakta yer aldığını ve üst norma aykırı olup olmadığını bilmek zorundadır.
Yazısız kaynak: örf ve âdet hukuku
Hukuk yalnız yazılı metinlerden oluşmaz. Toplumun uzun süre aynı biçimde uyguladığı ve hukuken bağlayıcı saydığı davranış kuralları, örf ve âdet hukukunu oluşturur. Örf ve âdet hukukunun üç unsuru vardır: sürekli ve tekrarlanan uygulama, bu uygulamanın zorunlu olduğuna dair genel inanç ve devlet tarafından hukuk kuralı olarak tanınma.
Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna göre karar verir. Bu, hâkimin keyfî bir tercih yapması değildir; uygulamanın varlığını ve genel inancı somut delillerle tespit etmesi gerekir. Örf ve âdet hukuku, özellikle ticari hayatta ve taşınmaz ilişkilerinde önemli bir boşluk doldurma aracıdır.
Örf ve âdet hukukunun kanuna aykırı olamayacağını unutmamak gerekir. Ayrıca teamül ile örf ve âdet hukuku aynı şey değildir. Teamül, yerleşik bir uygulama olsa da hukuken bağlayıcı olmayabilir; örneğin bir kurumun iç yazışma alışkanlığı tek başına hukuk kuralı doğurmaz.
Yardımcı kaynaklar: yargı kararları ve öğreti
Yargı kararları, özellikle içtihat hâline gelmiş kararlar, hukukun uygulanmasında yol gösterici rol oynar. Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır. Ancak Türk hukukunda kural olarak içtihat bağlayıcı değildir; hâkim benzer olayda önceki kararla bağlı değildir. Buna karşılık Anayasa Mahkemesinin iptal kararları ve bireysel başvuru kararları, Anayasa gereği bağlayıcıdır.
Öğreti, yani hukuk bilimi, kavramların açıklanması ve farklı yorumların tartışılması bakımından önemlidir. Bir ders kitabındaki görüş, tek başına hukuk kuralı değildir; ancak mahkemeye ve idareye düşünsel çerçeve sunar. Bu nedenle bir hukukî görüşü savunurken dayanağını ve karşı görüşleri birlikte bilmek gerekir.
Kamu yönetimi uygulamasında danışma niteliğindeki görüşler de sıkça kullanılır. Bir kurumun hukuk müşavirliğinin görüşü, bağlayıcı bir norm olmasa da idarenin kararını gerekçelendirmesine yardım eder. Ancak nihai ölçüt her zaman yürürlükteki mevzuattır.
Kaynakların sırası ve uygulanması
Bir uyuşmazlıkta hâkim önce kanunun sözüne ve özüne bakar. Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa örf ve âdet hukukuna, o da yoksa kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Bu sıra, hukuk devletinin öngörülebilirlik ilkesini korur: hâkim önce yazılı iradeye, sonra toplumsal uygulamaya, en son kendi takdirine başvurur.
Kaynaklar arasında çatışma olduğunda üst norm öncelik kazanır. Bir yönetmelik kanuna, bir kanun Anayasaya aykırıysa alt norm uygulanmaz. Anayasaya aykırılık iddiası ciddi görülürse mahkeme, Anayasa Mahkemesinin kararına kadar davayı geri bırakabilir. Bu mekanizma, normlar hiyerarşisinin pratik karşılığıdır.
Kamu görevlisi için pratik sonuç şudur: bir işlem yapmadan önce dayanak normu, onun üst normlarını ve varsa yerleşik uygulamayı birlikte kontrol etmelidir. Yalnız genelgeye veya alışkanlığa dayanmak, dayanak normun denetimde çökmesi hâlinde işlemi savunmasız bırakır.
Kaynak kontrolü: kamu görevlisinin dört sorusu
Bir kamu görevlisi, uygulayacağı kuralı belirlerken dört soru sorar. Birincisi, metin yürürlükte mi? Resmî Gazetede yayımlanmış olması tek başına yeterli değildir; metnin yürürlük tarihi, geçici maddeleri ve varsa ertelenen hükümleri kontrol edilir.
İkincisi, metin değişmiş mi? Kanunlar sık sık tadil edilir; bir maddenin numarası aynı kalsa bile içeriği değişebilir. Bu nedenle güncel metin, değişiklikleri gösteren Resmî Gazete nüshalarıyla karşılaştırılır. Eski bir derleme veya eski bir genelge, sessizce yanlış uygulamaya yol açabilir.
Üçüncüsü, metnin üst normla ilişkisi nedir? Yönetmelik kanuna, kanun Anayasaya aykırı olamaz. Aykırılık varsa alt norm uygulanmaz; ancak bunun tespiti dikkatli bir gerekçe gerektirir. Görevli, kendi başına bir kanun hükmünü bir kenara bırakamaz; usulüne göre hareket eder.
Dördüncüsü, aynı konuda özel bir hüküm var mı? Genel kural ile özel kural çatışırsa özel kural öncelik kazanır. Ayrıca sonraki tarihli düzenleme, aynı düzeydeki önceki düzenlemeyi değiştirir. Bu iki ilke, kaynaklar arasındaki çatışmayı çözmenin pratik araçlarıdır.
Bu dört soru, kaynak bilgisini günlük uygulamaya çevirir. Kamu yönetimi öğrencisi için pratik sonuç şudur: bir işlemi imzalamadan önce dayanağını yazılı olarak gösterebilmeli ve bu dayanağın güncel olduğunu belgeleyebilmelidir. Dayanağını gösterebilen görevli, denetim karşısında savunmasız kalmaz.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.