Normlar Hiyerarşisi ve Kanunlaştırma

Hukuk kurallarının basamaklı düzenini, kanun yapma sürecini ve alt normun üst norma aykırılığının sonuçlarını açıklar.

Normlar hiyerarşisi nedir

Normlar hiyerarşisi, hukuk kurallarının birbirine üstünlük ilişkisi içinde sıralanmasıdır. Bu sıralamada alt basamaktaki norm, üst basamaktaki norma aykırı olamaz ve ondan aldığı yetkiyle geçerlilik kazanır. Hiyerarşi, hukuk düzeninin iç tutarlılığını sağlar; aynı konuda farklı kurallar varsa hangisinin uygulanacağını belirlemeye yarar.

Anayasa m. 11, Anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağladığını, kanunların Anayasaya aykırı olamayacağını söyler. Anayasa m. 6 ise hiçbir kimse veya organın kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamayacağını belirtir. Bu iki hüküm birlikte, bütün kamu gücünün Anayasaya dayanması gerektiğini gösterir.

Hiyerarşi yalnız biçimsel bir sıralama değildir. Bir idari işlem, dayanağı olan yönetmeliğe; yönetmelik kanuna; kanun Anayasaya uygun olmak zorundadır. Bu zincirin herhangi bir halkası koparsa, alt normun uygulanması hukuka aykırılık oluşturur.

Basamaklar: Anayasadan idari işleme

En üst basamakta Anayasa yer alır. Anayasanın altında kanunlar ve usulüne göre yürürlüğe konulan milletlerarası andlaşmalar bulunur. Kanunlar Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından yapılır; yasama yetkisi devredilemez.

Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarabildiği düzenleyici işlemlerdir. Anayasa, kanunlarda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamayacağını belirtir. Bu sınır, kararnamenin kanun yerine geçmesini önler.

Yönetmelikler, Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri tarafından kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere çıkarılır. Yönetmelik, bu metinlere aykırı olamaz. En altta ise bireysel ve somut idari işlemler yer alır: bir atama, bir ruhsat, bir ceza kararı. İdari işlem, dayandığı genel düzenleyici işlemin ve kanunun sınırları içinde kalmak zorundadır.

Kanunlaştırma: tekliften yürürlüğe

Kanunlaştırma, bir hukuk kuralının yazılı metne dönüşme sürecidir. Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir; tekliflerin görüşülme usulü Meclis İçtüzüğü ile düzenlenir. Teklif, ilgili komisyonda görüşülür, ardından Genel Kurulda kabul edilir.

Kabul edilen kanun Cumhurbaşkanına gönderilir. Cumhurbaşkanı kanunu onbeş gün içinde yayımlar; uygun bulmadığı kanunu gerekçesiyle birlikte yeniden görüşülmek üzere Meclise geri gönderebilir. Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse kanun yayımlanır.

Yayım, kanunun Resmî Gazetede duyurulmasıdır. Yürürlük ise kanunun uygulanmaya başladığı tarihtir; bu tarih çoğu zaman yayımdan sonraki belirli bir gündür. Yayım ile yürürlük aynı şey değildir. Bir kanun yayımlandığı hâlde ileri bir tarihte yürürlüğe girebilir; bu süre, kişilerin ve idarenin yeni kurala hazırlanmasını sağlar.

Denetim ve aykırılığın sonuçları

Anayasaya aykırılık denetimi Anayasa Mahkemesi tarafından yapılır. Mahkeme, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Meclis İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler. Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.

Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulayacağı kanun hükmünü Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulursa, Anayasa Mahkemesinin kararına kadar davayı geri bırakır. Buna somut norm denetimi denir. İptal kararları kural olarak geriye yürümez; ancak Mahkeme gerekli gördüğü hâllerde iptalin yürürlük tarihini erteleyebilir.

Alt normların denetimi ise idari yargıda yapılır. Bir yönetmeliğin kanuna aykırılığı, o yönetmeliğe dayanan idari işlemin iptaline yol açabilir. Kamu görevlisi için bu, dayanak metni düzenli olarak kontrol etmeyi gerektirir; çünkü üst norm değiştiğinde alt normun uygulanması sessizce hukuka aykırı hâle gelebilir.

Kanun tekniği: belirlilik, tanım ve yürürlük

İyi bir kanun, yalnızca doğru kuralı değil, anlaşılır bir metni de gerektirir. Kanun tekniği, kuralın kimlere hitap ettiğini, hangi davranışı düzenlediğini ve hangi sonucu bağladığını açık biçimde göstermelidir. Kuralın muhatabı, metni okuduğunda ne yapması gerektiğini anlayabilmelidir. Belirsiz ifadeler, uygulamada farklı yorumlara ve eşitsiz sonuçlara yol açar. Kuralın amacı ile metni arasında kopukluk varsa, uygulayıcı hangi ölçüte göre hareket edeceğini bilemez.

Kanunlarda tanım maddeleri bu işlevi görür. Bir kavram ilk kez kullanılıyorsa kapsamı belirtilir; böylece hem idare hem yargı aynı anlamı esas alır. Atıf yapılan hükümlerin açıkça gösterilmesi de karışıklığı önler. Zamanla değişen atıflar, madde numaralarının kayması hâlinde ciddi uygulama sorunları doğurabilir.

Yürürlük ve geçici maddeler kanun tekniğinin en çok gözden kaçan parçasıdır. Yürürlük maddesi, kanunun ne zaman uygulanmaya başlayacağını belirler. Geçici maddeler ise eski ve yeni düzenleme arasındaki geçişi yönetir: devam eden işlemler, kazanılmış haklar ve süreler burada ele alınır.

Belirlilik ilkesi, ceza ve yükümlülük doğuran kurallarda daha da önemlidir; kişi, davranışının sonucunu önceden kestirebilmelidir. Bu yüzden kanun koyucu, ölçüt koyarken mümkün olduğunca somut davranmalıdır. Belirsizlik, yalnız yorum sorunu değil, aynı zamanda bir kanun tekniği sorunudur.

Kamu yönetimi açısından bu ayrıntılar soyut değildir. Bir kanun yürürlüğe girdiği hâlde geçiş hükmü yoksa, devam eden dosyalarda hangi kuralın uygulanacağı tartışma konusu olur. Bu nedenle mevzuat okurken yalnız ilgili maddeye değil, kanunun bütününe ve yürürlük düzenine bakmak gerekir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.