Hizmet Yerinden Yönetim Kuruluşları

Hizmet yerinden yönetimin ölçütünü, üniversiteleri, düzenleyici ve denetleyici kurumları, meslek kuruluşlarını ve bunların denetim rejimini açıklar.

Kavram ve ölçüt

Yerinden yönetimin iki türü vardır. Mahallî yerinden yönetimde ölçüt coğrafî alandır; hizmet yerinden yönetiminde ise ölçüt hizmetin kendisidir. Belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere, o hizmetle sınırlı yetkilere sahip ayrı bir kamu tüzelkişisi kurulur. Kuruluşun görev alanı ülke çapında olabilir; bu, onu merkezî idarenin bir parçası yapmaz.

Anayasa, idarenin kuruluş ve görevlerinin merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayandığını belirtir; kamu tüzelkişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulacağını da ekler. Bu iki hüküm birlikte okunduğunda şu sonuç çıkar: Hizmet yerinden yönetim kuruluşu, ancak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle ve ayrı bir tüzelkişilik verilerek kurulabilir. İdarenin kendi kararıyla böyle bir kuruluş oluşturması mümkün değildir.

Ayrımın pratik ölçütü üç başlıkta toplanabilir: ayrı tüzelkişilik, kendi karar organı ve özel bir kanunî rejim. Bu üçü birlikte bulunuyorsa hizmet yerinden yönetim kuruluşundan söz edilir. Bir birimin yalnızca ayrı bina veya ayrı bütçe ile çalışması yeterli değildir; tüzelkişilik yoksa o birim bağlı olduğu idarenin parçasıdır.

Üniversiteler

Anayasa, üniversiteleri çağdaş eğitim-öğretim esaslarına dayanan bir düzen içinde insan gücü yetiştirmek, bilimsel araştırma, yayın ve danışmanlık yapmak üzere kurulan, kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip kurumlar olarak tanımlar. Üniversiteler Devlet tarafından kanunla kurulur. Kanun, üniversitelerin ülke sathına dengeli biçimde yayılmasını gözetir.

Bu tanımda iki unsur öne çıkar. Birincisi tüzelkişilik: Üniversite, kendi adına işlem yapabilir, mal edinebilir ve davada taraf olabilir. İkincisi bilimsel özerklik: Öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe bilimsel araştırma ve yayın yapabilir. Özerklik, akademik faaliyetin siyasi müdahalelerden korunmasını amaçlar; idarî ve malî özerklik ise bu amaca hizmet eden araçlardır.

Üniversitelerin merkezî idareyle ilişkisi hiyerarşi değil vesayettir. Bakanlık veya Cumhurbaşkanlığı, üniversitenin akademik kararlarının yerindeliğini denetleyemez; ancak kanunda öngörülen araçlarla hukuka uygunluk denetimi yapabilir. Rektörün atama usulü, bu denetim alanının somut bir parçasıdır. Bu nedenle üniversiteyi “bakanlığın taşra birimi” saymak, tüzelkişilik ve özerklik unsurlarını görmezden gelmek olur.

Düzenleyici ve denetleyici kurumlar

Düzenleyici ve denetleyici kurumlar, kamu malî yönetimi bakımından 5018 sayılı Kanuna ekli (III) sayılı cetvelde yer alan kurumlardır. Bu kurumlar, belirli bir sektörde kural koyma, izleme ve yaptırım uygulama yetkileriyle donatılmıştır. Kurul kararı biçiminde işlem yaparlar ve kararları idari yargı denetimine tabidir.

Bu kurumların idare hukuku bakımından önemi, klasik hiyerarşik yapıdan farklı bir denetim modeli kurmalarıdır. Bakanlık, kurulun sektörel kararlarının yerindeliğini denetleyemez; ancak kanunda öngörülen idarî vesayet araçlarını kullanabilir. Kurulun karar organı olarak bağımsız hareket etmesi, düzenleme yetkisinin keyfî kullanılması anlamına gelmez: Yetki kanunla sınırlıdır, kararlar gerekçeli olmalıdır ve yargı denetimi açıktır.

Uygulamada en sık tartışılan konu, kurul kararlarının niteliğidir. Bir kurul kararı genel, soyut ve objektif nitelikteyse düzenleyici işlem; belirli bir kişiye yönelikse bireysel işlem sayılır. Bu ayrım, dava açma süresini ve menfaat koşulunu doğrudan etkiler.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak ve meslek disiplinini korumak amacıyla kanunla kurulan kamu tüzelkişilikleridir. Organları, kendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında ve gizli oyla seçilir.

Bu kuruluşlar iki yönlü bir nitelik taşır. Bir yandan kamu tüzelkişisidir ve kamu gücüne dayanan işlemler yapar; örneğin mesleğe kabul veya disiplin cezası kararı verir. Öte yandan organları seçimle oluşur ve üyelerinin ortak çıkarını gözetir. Bu ikili yapı, onları hem kamu idaresinin hem de sivil toplumun kesişim noktasına yerleştirir.

Anayasa, bu kuruluşların kuruluş amaçları dışında faaliyette bulunamayacağını açıkça söyler. Ayrıca kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadi teşebbüslerinde asli ve sürekli görevde çalışanların meslek kuruluşlarına girme mecburiyeti aranmaz. Bu iki sınır, kuruluşun kamu gücünü mesleki alan dışına taşırmamasını güvence altına alır.

Meslek kuruluşlarının işlemleri de idari yargı denetimine tabidir. Disiplin kararları bireysel işlem olduğu için ilgilisine tebliğ edilir ve dava süresi tebliğden işlemeye başlar. Bu nedenle tebliğ usulü, uyuşmazlığın kaderini belirleyen teknik bir ayrıntı değil, hukukî güvencenin parçasıdır.

Denetim ve sorumluluk

Hizmet yerinden yönetim kuruluşları özerk olsa da denetimsiz değildir. Denetim üç kanaldan işler: idarî vesayet, malî denetim ve yargısal denetim. İdarî vesayet kanunda açıkça öngörülen araçlarla kullanılır; malî denetim Sayıştay ve iç denetim birimleri eliyle yürütülür; yargısal denetim ise idari yargıda iptal ve tam yargı davalarıyla gerçekleşir.

Kuruluşun işlemine karşı açılan davada davalı, işlemi tesis eden tüzelkişiliktir. Kurul kararlarında davalı ilgili kurum, üniversite kararlarında üniversite tüzelkişiliğidir. Bu nokta, tüzelkişiliğin pratik sonucunu gösterir: Ayrı tüzelkişilik, ayrı davalı demektir.

Öğrenci için özet ölçüt şudur: Bir kuruluşun ayrı tüzelkişiliği, kendi karar organı ve özel kanunu varsa hizmet yerinden yönetim kuruluşudur. Bu üç unsur yoksa kuruluş, bağlı olduğu idarenin içinde kalır ve hiyerarşi kurallarına tabi olur. Ayrım doğru yapıldığında yetki, denetim ve davalı soruları da doğru cevaplanır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.