İdari Dava Türleri

İptal davası ile tam yargı davasının konusunu, amaçlarını ve aralarındaki ilişkiyi açıklar.

İki temel dava türü

İdari yargıda dava türleri, idari yargı yetkisinin sınırından türetilir. Yetki, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır. Bu denetim iki farklı talebe karşılık gelir: hukuka aykırı işlemin ortadan kaldırılması ve idarenin yol açtığı zararın giderilmesi. Birincisi iptal davası, ikincisi tam yargı davasıdır.

İptal davası, idari işlemin hukuka uygunluğunun denetlenmesi ve hukuka aykırı bulunursa iptali için açılır. Dava, geçmişe etkili biçimde işlemi ortadan kaldırır; idarenin yerine geçip yeni bir işlem yapmaz. Bu nedenle iptal kararı, çoğu zaman davacının hakkını yeniden kurmak için idarenin yeni bir işlem yapmasını gerektirir.

Tam yargı davası ise idarenin eylem veya işleminden doğan zararın tazminine yönelir. Dava, bir miktar paranın ödenmesine veya bir şeyin yapılmasına ilişkin olabilir. Burada mahkeme, zararın varlığını, kusuru ve illiyet bağını değerlendirir; tazminatın miktarını belirler. İptal davasından farklı olarak sonuç, dava konusu işlemin ortadan kaldırılması değil, zararın giderilmesidir.

İki dava türü birbirini dışlamaz. İlgililer haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla Danıştaya ve idare ve vergi mahkemelerine doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi ilk önce iptal davası açarak bu davanın karara bağlanması üzerine, bu husustaki kararın veya kanun yollarına başvurulması halinde verilecek kararın tebliği veya bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açabilirler.

Dava türlerinin ayrılması, yalnızca kuramsal bir sınıflandırma değildir; dilekçenin talebini ve mahkemenin vereceği kararın sınırını belirler. İptal davasında mahkeme, işlemi hukuka uygunluk denetiminden geçirir ve hukuka aykırı bulursa iptal eder. Tam yargı davasında ise mahkeme, iptal kararı vermez; zararın giderilmesine hükmeder. Bu nedenle davacı, iptalini istediği bir işlem için yalnızca tazminat talep ederse, işlem hukuk düzeninde kalmaya devam eder. Buna karşılık yalnızca iptal talep eden davacı, uğradığı zararın giderilmesini bu davayla elde edemez. Talebin doğru belirlenmesi, hukukî korumanın etkinliği için zorunludur.

Dava türünün seçimi

Dava türünün seçimi, dilekçenin en kritik kararıdır. Yanlış tür seçilirse, mahkeme talebi incelemeden reddedebilir veya davacı beklediği sonucu alamaz. Seçim yapılırken iki soru sorulur: Ortada kesin ve yürütülmesi gereken bir idari işlem var mıdır? Davacının amacı işlemi ortadan kaldırmak mı, yoksa uğradığı zararı gidermek midir?

İşlemin hukuka aykırılığı ileri sürülüyorsa iptal davası; işlem veya eylemden doğan zarar isteniyorsa tam yargı davası açılır. İdari eylemlerden doğan zararlarda kural olarak tam yargı davası söz konusudur. Çünkü eylem, işlem gibi ortadan kaldırılabilecek bir hukukî tasarruf değildir; geride yalnızca zarar kalır.

Uygulamada en sık yapılan hata, iptal davası ile tam yargı davasının taleplerini tek dilekçede karıştırmaktır. Davacı, işlemin iptaliyle birlikte tazminat istiyorsa bunu açıkça belirtmelidir. Talep sonucu belirsiz bırakılan dilekçe, usul yönünden eksik kabul edilir. Bu nedenle dilekçede her talep ayrı ayrı ve sayısal olarak ifade edilmelidir.

Dava türü, süre rejimini de etkiler. İptal davasında süre kural olarak yazılı bildirimden itibaren işler. İdari eylemden doğan tam yargı davasında ise dava açılmadan önce idareye başvuru şartı vardır; bu başvuru için özel süreler öngörülmüştür. Aynı olayda her iki dava birlikte açılacaksa, iki süre rejimi ayrı ayrı gözetilmelidir.

İptal ve tam yargı davasının sonuçları

İptal kararı, işlemi hukuk düzeninden kaldırır. İdare, kararın gereklerine göre gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Ancak mahkeme, idarenin yerine geçerek yeni bir işlem kuramaz; idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez. Bu sınır, iptal kararının niteliğini belirler: karar, olumsuz ve ortadan kaldırıcıdır.

Tam yargı kararı ise idareyi ödeme veya belirli bir edimi yerine getirme borcu altına sokar. Mahkeme, zararın kapsamını ve tazminat miktarını takdir eder. Tazminatın belirlenmesinde zararın gerçekliği, idarenin kusuru ve zararla eylem arasındaki illiyet bağı incelenir. Kusursuz sorumluluk hâllerinde ise kusur aranmaksızın zararın giderilmesi gündeme gelir.

Her iki dava türünde de mahkeme, hukuka uygunluk denetimiyle bağlıdır. Yerindelik denetimi yapamaz; idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez. Bu nedenle davacı, sonucun kendisi için elverişsiz olduğunu değil, işlemin hukuka aykırı olduğunu göstermelidir. Bu ölçüt, ilerleyen konularda iptal sebeplerinin incelenmesinin temelini oluşturur.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.