İdari Yargı Teşkilatı

Danıştayın, bölge idare mahkemelerinin, idare ve vergi mahkemelerinin kuruluşunu, görevlerini ve birbirleriyle ilişkisini açıklar.

İdari yargı düzeninin genel yapısı

Türkiye'de idari yargı, adli yargıdan ayrı bir düzen olarak örgütlenmiştir. Bu düzenin üç katmanı vardır: ilk derece mahkemeleri olarak idare ve vergi mahkemeleri, istinaf mercii olarak bölge idare mahkemeleri ve temyiz mercii olarak Danıştay. Uyuşmazlık Mahkemesi ise bu düzenin içinde yer almakla birlikte, adli yargı ile idari yargı arasındaki görev sınırını çözen ayrı bir organdır.

Bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri kanunla verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız mahkemelerdir. Bu niteleme iki sonuç doğurur. Birincisi, bu mahkemelerin görevi kanunla belirlenir ve kanun dışında daraltılamaz. İkincisi, bağımsızlık, yargısal denetimin etkililiğinin ön koşuludur.

Teşkilatın kurulması ve yargı çevrelerinin belirlenmesi idari bir işlemle olur; ancak hâkimlerin atanması ve mahkemelerin kaldırılması yargı organlarının kararına bağlanmıştır. Bu ayrım, mahkeme kuruluşunun yürütmenin günlük takdirine bırakılmamasını amaçlar.

Yapının bilinmesi, bir davada izlenecek yolu belirler. Öğrenci önce uyuşmazlığın ilk derecede hangi mahkemeye ait olduğunu, sonra hangi merciin bu kararı denetleyeceğini saptamalıdır. Bu iki adım yanlış kurulursa, doğru gerekçeli bir dilekçe bile görev veya usul yönünden reddedilir.

Danıştay

Danıştay, Anayasa ile görevlendirilmiş Yüksek İdare Mahkemesi, danışma ve inceleme merciidir. Üç işlevi bir arada yürütür: idari davaları çözmek, idari mahkemelerin kararlarını son inceleme mercii olarak denetlemek ve kanun tasarıları ile imtiyaz sözleşmeleri hakkında düşünce bildirmek.

Danıştay, idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. Böylece Danıştay, kural olarak temyiz mercii; istisna olarak ilk derece mahkemesidir.

Danıştayın karar organları arasında daireler, Danıştay Genel Kurulu, İdari İşler Kurulu, İdari Dava Daireleri Kurulu, Vergi Dava Daireleri Kurulu ve İçtihatları Birleştirme Kurulu yer alır. Daireler, dokuzu dava ve biri idari daire olmak üzere on daireden oluşur. Dava daireleri kararları inceler; dava daireleri kurulları ise aykırılıkların giderilmesi ve içtihat birliğinin sağlanması işlevini görür.

Danıştayın danışma işlevi, yargılama işlevinden ayrı düşünülmelidir. Düşünce bildirmek, bağlayıcı bir yargı kararı değildir; ancak idarenin düzenleme faaliyetine hukukî bir süzgeç sağlar. Bu işlev, idari yargının yalnızca sonradan denetim yapan değil, önleyici nitelikte katkı da sunan bir kurum olduğunu gösterir.

Bölge idare mahkemeleri

Bölge idare mahkemeleri, 2014 sonrası idari yargıda istinaf mercii olarak işlev gören mahkemelerdir. Başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, bölge idare mahkemesi adalet komisyonu ve müdürlüklerden oluşur. Her bölge idare mahkemesinde biri idare diğeri vergi olmak üzere en az iki daire bulunur; iş hacmine göre daire sayısı artırılabilir.

Bölge idare mahkemesinin temel görevi, idare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını incelemektir. İstinaf, hem maddi hem hukukî denetimi içerir; bölge idare mahkemesi, ilk derece kararını hukuka uygun bulmazsa kararı kaldırır ve işin esası hakkında yeniden karar verir. Bu yönüyle istinaf, yalnızca hukukî denetim yapan klasik bir temyizden farklıdır.

Bölge idare mahkemelerinin kurulması, bölgelerin coğrafi durumları ve iş hacmi gözönünde tutularak Adalet Bakanlığınca yapılır ve yargı çevreleri tespit olunur. Mahkemelerin kaldırılması veya yargı çevrelerinin değiştirilmesi ise Hâkimler ve Savcılar Kurulunun kararına bağlanmıştır. Bu düzenleme, istinaf merciinin bulunduğu yerin keyfî biçimde değiştirilmesini engellemeyi amaçlar.

İstinafın işlevi, ilk derece hatalarının üst mahkemede düzeltilmesi ve Danıştayın iş yükünün azaltılmasıdır. Ancak istinaf, her karara karşı açık değildir; kanunda belirtilen miktar sınırının altında kalan kararlar kesindir.

İdare ve vergi mahkemeleri

İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görevine giren davalarla ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışındaki iptal davalarını, tam yargı davalarını ve kamu hizmetlerinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklara ilişkin davaları çözümler. Yani idare mahkemesi, idari yargının genel görevli ilk derece mahkemesidir.

Vergi mahkemeleri ise genel bütçeye, il özel idareleri, belediye ve köylere ait vergi, resim ve harçlar ile benzeri mali yükümler ve bunların zam ve cezaları ile tarifelere ilişkin davaları; ayrıca bu konularda amme alacaklarının tahsili mevzuatının uygulanmasından doğan davaları çözümler. Vergi mahkemesinin görevi, mali yükümün hukuka uygunluğuyla sınırlıdır; tahsilatın kendisi ayrı bir uyuşmazlık doğurabilir.

İdare ve vergi mahkemelerinde birer başkan ile yeteri kadar üye bulunur; mahkeme kurulları başkan ile iki üyeden oluşur. Kanunda öngörülen belirli davalar ise tek hâkim tarafından çözümlenir. Tek hâkim usulü, küçük ve orta büyüklükteki uyuşmazlıkların hızlı sonuçlanmasını sağlar; ancak sınır, kanunla çizilmiştir.

İki mahkeme arasındaki ayrım, dava konusunun niteliğine dayanır. Bir uyuşmazlıkta hem vergi hem idari işlem yönü varsa, önce hangi unsurun baskın olduğu belirlenir. Bu belirleme yanlış yapılırsa dava görev yönünden reddedilir ve süre kaybı doğar. Bu nedenle dilekçe yazılmadan önce görevli mahkemenin tespiti ilk adımdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.