İdari Yargının Görev Alanı
İdari yargının görev alanının ölçütlerini, görev dışında kalan uyuşmazlıkları ve görev uyuşmazlıklarının çözümünü açıklar.
Görev alanının ölçütü
İdari yargının görev alanı, idari eylem ve işlemlerden doğan uyuşmazlıklarla sınırlıdır. İdari yargı yetkisi, bu eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır. Bu nedenle görev alanı belirlenirken önce uyuşmazlığın kaynağına bakılır: Ortada bir idari işlem veya idari eylem var mıdır?
İdari işlem, idarenin kamu gücüne dayanarak tek taraflı iradeyle hukukî sonuç doğuran açıklamasıdır. İdari eylem ise idarenin işlem niteliğinde olmayan fiilî davranışlarıdır. Her iki hâlde de uyuşmazlık, idarenin kamu hukuku rejimine tabi faaliyetinden doğmaktadır.
Buna karşılık idarenin özel hukuk sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkları kural olarak adli yargıya girer. İdare, özel hukuk kişisi gibi hareket ettiğinde kamu gücü ayrıcalığından söz edilemez. Ancak sözleşmenin niteliği tartışmalıysa, önce idari sözleşme ölçütleri uygulanır.
Görev alanı belirlenirken iki yanlış yapılır. Birincisi, idarenin taraf olduğu her uyuşmazlığı idari yargıya vermektir; bu, özel hukuk sözleşmelerini görmezden gelir. İkincisi, yalnızca işlemin adına bakmaktır; oysa belirleyici olan, işlemin hukukî niteliği ve kamu gücüne dayanıp dayanmadığıdır.
İşlem ile eylem ayrımının pratik sonucu, açılacak davanın türüdür. İdari işleme karşı iptal davası, idari eylemden doğan zarara karşı ise kural olarak tam yargı davası açılır. Aynı olayda her ikisi birlikte de istenebilir. Ancak bu ayrım yanlış kurulursa, mahkeme davayı esas yönünden incelemeden reddedebilir. Bu nedenle dilekçede önce ortada kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem mi, yoksa fiilî bir davranış mı olduğu açıkça ortaya konmalıdır.
Görev dışında kalan alanlar
Bazı uyuşmazlıklar, niteliği gereği idari yargının dışında kalır. Bunların başında, yasama ve yürütme organlarının siyasi nitelikli işlemleri gelir. Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemler ile yüksek yargı organlarının kararları da denetim dışındadır.
Bir diğer alan, idarenin takdir yetkisinin kullanımına ilişkin yerindelik değerlendirmeleridir. Mahkeme, takdirin yerinde olup olmadığını değil, hukukî sınırlar içinde kullanılıp kullanılmadığını denetler. Bu sınır, görev alanının maddî ölçütünü oluşturur.
Silahlı kuvvetlerin bazı işlemleri, disiplin kararları ve savaş hâli tedbirleri de özel rejimlere tabidir. Ancak Anayasa, Yüksek Askerî Şûranın terfi işlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma hariç, her türlü ilişik kesme kararlarına karşı yargı yolunun açık olduğunu belirtir. Bu istisna, denetimin kural olduğunu, sınırlamaların ise açık hükme dayanması gerektiğini gösterir.
Görev dışı alanlar dar yorumlanmalıdır. Hukuk devleti ilkesi, yargı yolunun ancak Anayasa'da öngörülen hâllerde sınırlanabileceğini gerektirir. Bu nedenle bir uyuşmazlığın görev dışında olduğu sonucuna varmak için açık bir hukukî dayanak aranmalıdır.
Görev dışı alanların dar yorumlanması, yalnızca kuramsal bir tercih değildir. Bir uyuşmazlığın yargı dışında bırakılması, bireyin hukukî koruma imkânını ortadan kaldırır. Bu nedenle kanun koyucunun açık bir sınırlama öngörmediği hâllerde, uyuşmazlığın idari yargıya ait olduğu kabul edilir. Yüksek mahkeme kararlarında da yargı yolunun kapatılmasının dar yorumlanması, hukuk devleti ilkesinin doğal sonucudur.
Görev uyuşmazlıkları ve Uyuşmazlık Mahkemesi
Adli ve idari yargı mercileri arasında görev uyuşmazlığı çıkabilir. Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemeye yetkilidir. Mahkemenin kuruluşu, üyelerinin nitelikleri ve seçimleri ile işleyişi kanunla düzenlenir.
Görev uyuşmazlığı iki biçimde ortaya çıkar. Olumlu uyuşmazlıkta her iki yargı mercii de kendini görevli sayar. Olumsuz uyuşmazlıkta ise her iki mercii de kendini görevsiz görür. Her iki hâlde de tarafların mağduriyeti doğar; bu nedenle kesin çözüm mekanizması gereklidir.
Görevsizlik kararı verilmesi hâlinde dava kendiliğinden ortadan kalkmaz. Çözümlenmesi Danıştayın, idare ve vergi mahkemelerinin görevlerine girdiği hâlde adli yargı yerlerine açılmış davaların görev noktasından reddi hâlinde, bu kararların kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava açılabilir. Görevsiz yargı merciine başvurma tarihi, görevli mahkemeye başvurma tarihi olarak kabul edilir.
Bu kural, davacının el değiştiren yargı yolu nedeniyle süre kaybetmesini önler. Ancak davacı, görevsizlik kararını izleyen süreyi kaçırırsa dava düşer. Bu nedenle kararın tebliğ tarihi ve otuz günlük süre dikkatle takip edilmelidir.
Olumlu ve olumsuz uyuşmazlık arasındaki ayrım, izlenecek usulü etkiler. Olumlu uyuşmazlıkta iki merci de görevli olduğunu söylediği için çekişme, kararların kesinleşmesinden sonra Uyuşmazlık Mahkemesi önüne taşınır. Olumsuz uyuşmazlıkta ise davacı, her iki merciin görevsizlik kararından sonra başvuruda bulunur. Her iki hâlde de amaç, davasız kalma riskini ortadan kaldırmak ve yargı yolu arasındaki eşgüdümü sağlamaktır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.