Kanun Yolları: İstinaf ve Temyiz
İdari yargıda istinaf ve temyiz yollarını, incelemenin kapsamını, bozma ve ısrar rejimini açıklar.
Kanun yollarının işlevi
İdari yargıda kararlar, kural olarak ilk derece mahkemesince verilir. Ancak kararın doğruluğu konusunda tarafların itirazı olabilir. Kanun yolları, bu itirazların üst mahkeme önünde incelenmesini sağlar. Türk idari yargısında iki olağan kanun yolu vardır: istinaf ve temyiz.
İstinaf, ilk derece kararına karşı bölge idare mahkemesine başvurudur. Temyiz ise bölge idare mahkemesi ve belirli hâllerde Danıştay dava dairesi kararlarına karşı Danıştaya başvurudur. İki yol arasındaki fark, incelemenin kapsamındadır: istinaf maddi ve hukukî denetimi kapsarken, temyiz kural olarak hukukî denetimle sınırlıdır.
Kanun yolları, yalnızca tarafların menfaatini korumaz; içtihat birliği ve hukukun uygulanmasında tutarlılık da sağlar. Üst mahkeme kararları, benzer uyuşmazlıklarda alt mahkemelere ölçü olur. Bu nedenle kanun yolu, bireysel davanın ötesinde bir işlev taşır.
Kanun yoluna başvuru, kural olarak kararın yürütülmesini durdurmaz. Temyiz veya istinaf yoluna başvurulmuş olması, hakim, mahkeme veya Danıştay kararlarının yürütülmesini durdurmaz. Ancak teminat karşılığında yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir. İptal davalarında teminat istenmeyebilir.
İstinaf
İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, başka kanunlarda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa dahi, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde istinaf yoluna başvurulabilir. Ancak konusu kanunda belirtilen miktar sınırını geçmeyen vergi davaları, tam yargı davaları ve iptal davaları hakkında verilen kararlar kesindir; bunlara karşı istinaf yoluna başvurulamaz.
İstinaf, temyizin şekil ve usullerine tabidir. İstinaf başvurusuna konu kararlara karşı yapılan kanun yolu başvurularında dilekçelerdeki hitap ve istekle bağlı kalınmaksızın dosyalar bölge idare mahkemesine gönderilir. Bu kural, yanlış mercie başvurunun davacı aleyhine sonuç doğurmasını önler.
Bölge idare mahkemesi, ilk derece mahkemesinin kararına ilişkin incelemesinde kararı hukuka uygun bulursa istinaf başvurusunun reddine karar verir. Kararın sonucu hukuka uygun olmakla birlikte gerekçesi doğru veya eksik değilse, gerekçeyi değiştirerek; maddi yanlışlıklar düzeltilebilirse gerekli düzeltmeyi yaparak yine başvuruyu reddeder.
Bölge idare mahkemesi, ilk derece kararını hukuka uygun bulmadığı takdirde istinaf başvurusunun kabulü ile kararın kaldırılmasına karar verir. Bu hâlde işin esası hakkında yeniden karar verir. İhtiyaç duyulursa başka bir idare veya vergi mahkemesi istinabe olunabilir. Bu yönüyle istinaf, yalnızca denetleyen değil, yeniden karar veren bir merciidir.
Temyiz
Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile bölge idare mahkemelerinin kanunda sayılan davalar hakkında verdikleri kararlar, başka kanunlarda aksine hüküm bulunsa dahi Danıştayda, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde temyiz edilebilir. Temyiz edilebilir kararlar arasında düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal davaları, belirli miktarı aşan vergi ve tam yargı davaları ile meslekten veya kamu görevinden çıkarılma sonucu doğuran işlemlere karşı açılan davalar yer alır.
Temyiz incelemesi sonunda Danıştay, kararı hukuka uygun bulursa onar. Kararın sonucu hukuka uygun olmakla birlikte gerekçesi doğru veya eksik bulunursa gerekçeyi değiştirerek onar. Maddi hatalar ile düzeltilmesi mümkün eksiklik veya yanlışlıklar varsa kararı düzelterek onar.
Danıştay, görev ve yetki dışında bir işe bakılmış olması, hukuka aykırı karar verilmesi veya usul hükümlerinin uygulanmasında kararı etkileyebilecek nitelikte hata veya eksikliklerin bulunması sebeplerinden dolayı incelenen kararı bozar. Temyiz, kural olarak hukukî denetimdir; maddi vakıaların yeniden değerlendirilmesi sınırlıdır.
Bölge idare mahkemesi, Danıştayca verilen bozma kararına uyabileceği gibi kararında ısrar da edebilir. Israr hâlinde talep, konusuna göre Danıştay İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurulunca incelenir ve karara bağlanır. Bu kurulların kararlarına uyulması zorunludur. Israr mekanizması, hukukî görüş farklılıklarının üst kurul düzeyinde çözülmesini sağlar.
Olağanüstü yol: kanun yararına temyiz
İdare ve vergi mahkemeleri ile bölge idare mahkemelerinin kesin olarak verdiği kararlar ile istinaf veya temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş bulunan kararlardan niteliği bakımından yürürlükteki hukuka aykırı bir sonucu ifade edenler, ilgili bakanlıkların göstereceği lüzum üzerine veya kendiliğinden Başsavcı tarafından kanun yararına temyiz olunabilir.
Kanun yararına temyiz, tarafların başvurusuna değil, kamu makamının harekete geçmesine dayanır. Amacı, kesinleşmiş bir kararın yol açtığı hukuka aykırılığı ortadan kaldırmak ve içtihat birliğini sağlamaktır. Bu nedenle olağanüstü bir yoldur ve dava sürelerine tabi değildir.
Temyiz isteği yerinde görüldüğü takdirde karar, kanun yararına bozulur. Bu bozma kararı, daha önce kesinleşmiş olan merci kararının hukuki sonuçlarını kaldırmaz. Yani karar, taraflar arasındaki uyuşmazlığı yeniden açmaz; yalnızca hukuka aykırılığı tespit eder. Bozma kararının bir örneği ilgili bakanlığa gönderilir ve Resmî Gazete'de yayımlanır.
Olağan kanun yolları arasında karar düzeltme bulunmamaktadır; bu yol 2014 düzenlemesiyle kaldırılmıştır. Bu nedenle istinaf ve temyiz sonrası kural olarak yargılamanın yenilenmesi veya kanun yararına temyiz gibi olağanüstü yollar gündeme gelir. Öğrenci, hangi karara hangi yolun açık olduğunu ve süresini mutlaka ayırmalıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.