Tam Yargı Davası
İdarenin eylem ve işlemlerinden doğan zararın tazmini için açılan tam yargı davasının koşullarını ve işleyişini açıklar.
Tam yargı davasının konusu
Tam yargı davası, idarenin eylem veya işleminden doğan zararın giderilmesine yönelen davadır. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, idarenin sorumluluğunun Anayasa'daki temelini oluşturur ve tam yargı davasının maddi dayanağını verir.
Dava, bir miktar paranın ödenmesi veya belirli bir edimin yerine getirilmesi talebini içerir. İptal davasından farklı olarak burada amaç, bir işlemi ortadan kaldırmak değil, doğmuş zararı gidermektir. Bu nedenle tam yargı davasında mahkeme, zararın varlığını, kapsamını ve idarenin sorumluluğunu değerlendirir.
Tam yargı davası, idari işlemden veya idari eylemden kaynaklanabilir. İşlemden doğan zararlarda genellikle önce iptal davası açılır, ardından zarar için tam yargı davası gündeme gelir. Ancak ilgililer doğrudan doğruya tam yargı davası açabilecekleri gibi iptal ve tam yargı davalarını birlikte de açabilirler. Bu seçimlik yapı, davacının zararını daha hızlı gidermesine imkân tanır.
Eylemden doğan zararlarda ise kural olarak önce idareye başvuru gerekir. Bu şart, idareye kendi hatasını düzeltme fırsatı verir ve yargının iş yükünü azaltır. Başvurunun reddi veya sükût, dava yolunu açar. Başvurusuz açılan dava, usul yönünden reddedilir.
İdari eylemden doğan zararda başvuru şartı
İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu başvuru, davanın ön koşuludur.
Sürelerin niteliği önemlidir. Bir yıllık süre, eylemin öğrenilmesine bağlıdır; beş yıllık süre ise eylem tarihinden itibaren işleyen üst sınırdır. Eylem geç öğrenilmiş olsa bile beş yıl geçtikten sonra başvuru yapılamaz. Bu düzenleme, hukukî belirsizliğin sonsuza kadar sürmesini engeller.
Başvurunun kısmen veya tamamen reddi hâlinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında otuz gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir. Yani başvuru, dava süresini kendiliğinden başlatmaz; reddin bildirilmesi veya sükûtun tamamlanmasıyla dava yolu açılır.
Başvuru şartının amacı, idareye zararı kendi imkânlarıyla giderme imkânı tanımaktır. Bu, idarenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; yalnızca dava öncesi bir süzgeç oluşturur. İdare başvuruyu reddederse, artık mahkeme zararın varlığını ve miktarını bağımsız olarak değerlendirir.
Sorumluluğun unsurları
Tam yargı davasında mahkeme, üç temel unsuru inceler: zarar, idarenin sorumluluğu ve illiyet bağı. Zarar, malvarlığında veya kişilik haklarında meydana gelen eksilmedir. Zararın gerçek, belirli ve hesaplanabilir olması gerekir; varsayıma dayanan zarar tazmin edilmez.
İdarenin sorumluluğu kural olarak kusura dayanır. Hizmetin kötü işlemesi, gecikmesi veya personelin hatası kusurlu sorumluluğun tipik görünümleridir. Ancak bazı hâllerde kusur aranmaksızın sorumluluk doğar. Tehlike arz eden faaliyetler, sosyal risk ve fedakârlığın denkleştirilmesi gibi durumlar kusursuz sorumluluğun örnekleridir.
İlliyet bağı, zarar ile idarenin eylemi arasındaki nedensellik ilişkisidir. Zarar, idarenin faaliyetinden doğrudan doğruya doğmuyorsa sorumluluk kurulamaz. Üçüncü kişinin ağır kusuru veya mücbir sebep, illiyet bağını kesebilir. Bu hâllerde idarenin sorumluluğu kalkar veya azalır.
Mahkeme, tazminatın miktarını belirlerken zararın kapsamını ve idarenin kusur derecesini dikkate alır. Davacının zararı azaltma yükümlülüğü de gözetilir. Tazminat, zararı aşan bir zenginleşme sağlamamalıdır; amacı, zarar görenin önceki durumuna mümkün olduğunca yaklaşmasıdır.
Sorumluluğun değerlendirilmesinde hukuka aykırılık ile kusur ayrı tutulmalıdır. Bir işlemin hukuka aykırı olması, tek başına idarenin kusurlu olduğu anlamına gelmez; ancak idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. Bu nedenle mahkeme önce zararın varlığını, ardından bu zararın idari faaliyetle nedensel bağını saptar. İdarenin sorumluluğu, hizmetin işleyişindeki aksaklığın niteliğine göre kusurlu veya kusursuz sorumluluk olarak kurulur. Kusursuz sorumlulukta kusur aranmaz; sorumluluk, faaliyetin taşıdığı risk veya zararın olağanüstü niteliğinden doğar. Bu ayrım, tazminatın kapsamı bakımından da sonuç doğurur; çünkü kusurun ağırlığı, hükmedilecek miktarın belirlenmesinde etkili olur.
Süre ve görevli mahkeme
Tam yargı davasında süre, iptal davasındaki genel süre rejimine bağlıdır. Özel kanunlarda ayrı süre gösterilmeyen hâllerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Bu süre, idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihte işlemeye başlar. İdari eylemden doğan zararlarda ise önce idareye yapılan başvurunun reddi veya otuz günlük sükût, dava süresinin başlangıcını oluşturur.
Görevli mahkeme, zarara yol açan idari işlemi tesis eden ya da eylemi gerçekleştiren idarenin bulunduğu yer bakımından belirlenir. İdare mahkemesi genel görevli mahkemedir; vergi mahkemesinin görevine giren uyuşmazlıklarda ise vergi mahkemesi görevlidir. Danıştay, kanunda sayılan belirli uyuşmazlıklarda ilk derece mahkemesi olarak görev yapar.
Dava dilekçesinde talep sonucunun açıkça gösterilmesi gerekir. Zararın miktarı belirliyse doğrudan bu miktar istenir; belirli değilse fazlaya ilişkin haklar saklı tutularak kısmi dava açılabilir. Mahkeme, zararın kapsamını resen araştırır ve gerekirse bilirkişi incelemesi yaptırır. Tazminata hükmedilirken zararın doğum tarihi, faiz talebi ve idarenin temerrüdü ayrıca değerlendirilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.