AİHM Yapısı ve Başvuru Usulü
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin yapısı, yargıç seçimi, bireysel başvurunun kabul edilebilirlik koşulları, iç hukuk yollarının tüketilmesi ve kararların uygulanması.
Mahkemenin yapısı
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, taraf devlet sayısı kadar yargıçtan oluşur. Yargıçlar, Yargısal Kurul kararıyla Devletlerin Parlamenter Asamblesi tarafından seçilir. Yargıçlar bağımsız ve tarafsız olarak görev yapar; devletlerini temsil etmezler.
Mahkeme; tek yargıç, üç yargıçlı komiteler, yedi yargıçlı daireler ve on yedi yargıçlı Büyük Daire biçiminde örgütlenir. Tek yargıç, açıkça kabul edilemez başvuruları eleyebilir. Komiteler, yerleşik içtihada dayanan başvuruları karara bağlar. Daireler, esas incelemeyi yapar. Büyük Daire, önemli yorum sorunlarında ve daire kararlarına itiraz hâlinde devreye girer. Yapı, iş yükünün yönetimi için kademelidir. İçtibat birliği, Büyük Daire kararlarıyla sağlanır. Mahkeme, taraf devletlerin yargı organı değil, sözleşmenin denetim organıdır.
Kabul edilebilirlik koşulları
Bireysel başvuru, sözleşme ve ek protokollerde tanınan bir hakkın ihlal edildiği iddiasıyla yapılır. Başvurucu, mağdur olduğunu ve ihlalden doğrudan etkilendiğini göstermelidir. Başvuru, ihlalden haberdar olunmasından itibaren dört ay içinde yapılmalıdır.
İç hukuk yollarının tüketilmesi, başvurunun temel koşuludur. Tüketim, etkili ve yeterli yollar bakımından aranır; etkisiz veya fiilen erişilemez yollar tüketilmiş sayılmaz. Başvuru, açıkça dayanaktan yoksun olmamalıdır. Anonim başvurular ve aynı konuda başka bir uluslararası prosedürde incelenen başvurular kabul edilmez. Önemli zarar görmemiş başvurular, bazı koşullarla kabul edilemez sayılabilir. Kötüye kullanma hâlinde ret kararı verilebilir. Mahkeme, kabul edilebilirlik aşamasında esasa da girebilir. Bu koşullar, mahkemenin iş yükünü sınırlamaya yöneliktir.
İç hukuk yollarının tüketilmesi
Tüketim kuralı, devlete öncelikle kendi hukuk düzeninde ihlali giderme imkânı tanır. Kural, uluslararası korumanın ikincil niteliğini yansıtır. Başvurucu, makul ölçüde erişilebilir ve etkili tüm yolları kullanmalıdır.
Yolun başarısız olması, tüketim şartını ortadan kaldırmaz; önemli olan yolun etkili olmasıdır. Aşırı uzun süren veya fiilen işlemeyen yollar için istisna uygulanabilir. Tüketim sırasında usul kurallarına uyulmalı, iddialar iç hukukta yeterince somut biçimde ileri sürülmelidir. Anayasal bireysel başvuru, Türkiye bakımından bu yollardan biridir. Tüketim değerlendirmesi, her hakkın niteliğine göre yapılır. Yargısal yollar kadar idari yollar da etkiliyse kullanılmalıdır. Kural, usul ekonomisi ve devletin hareket alanı arasında denge kurar.
Karar türleri
Mahkeme, kabul edilemezlik kararı, ihlal veya ihlal yokluğu kararı ve dostane çözüm kararı verebilir. İhlal kararında, ihlalin kaynağı ve tazminat değerlendirilir. Adil tazmin, maddi ve manevi zarar ile masrafları kapsayabilir.
Mahkeme, ihlalin türüne göre genel ve bireysel önlemler belirleyebilir. Yeniden yargılama veya başka bir giderim yolu, iç hukuka bırakılabilir. Pilot karar usulü, sistemik ihlallerde genel çözüm geliştirilmesini sağlar. Kararlar, Bakanlar Komitesi tarafından izlenir. Kararın uygulanmaması, taraf devletin yükümlülüğünün devamı anlamına gelir. Mahkemenin kararı, iç hukuk yollarına karşı bir temyiz değildir; sözleşme ihlaline ilişkin tespittir. İçtihat, taraf devletlerin yorumunda ölçüt oluşturur. Uygulama, sözleşmenin etkinliğini belirler.
Geçici tedbirler
Mahkeme, ciddi ve telafisi güç zarar riski bulunan hâllerde geçici tedbir kararı verebilir. Tedbir, özellikle sınır dışı etme, iade ve ağır sağlık riski taşıyan durumlarda gündeme gelir. Karar, taraf devlete derhal uyulması gereken yükümlülük getirir.
Geçici tedbir, esasa ilişkin bir karar değildir; durumun korunmasını amaçlar. Tedbire uyulmaması, sözleşmenin etkinliğini zayıflatır. Mahkeme, tedbir talebini gerekçeli olarak reddedebilir. Başvurucu, riski somut delillerle ortaya koymalıdır. Tedbir kararları, iç yargı organlarına da bildirilir. Uygulama, idarenin koordinasyonunu gerektirir. Bu araç, hakkın korunmasında acil müdahale işlevi görür. Tedbirin kapsamı, somut olayın koşullarına göre belirlenir.
Değerlendirme
AİHM, sözleşme haklarının yargısal denetiminde merkezi organdır. Kademeli yapı, iş yükünün yönetimini ve içtihat birliğini sağlar. Kabul edilebilirlik koşulları, korumanın ikincil niteliğini yansıtır.
İç hukuk yollarının tüketilmesi, devletin öncelikli sorumluluğunu gösterir. Etkili bir iç başvuru yolu, Mahkemeye erişimi anlamlı kılar. Kararların uygulanması, sistemin güvenilirliğinin ölçüsüdür. Adil tazmin, ihlalin sonuçlarını gidermenin araçlarından biridir. Geçici tedbirler, acil koruma sağlar. Mahkeme, iç yargının yerine geçmez; sözleşme ölçütlerini denetler. Bu nedenle ulusal yargıya düşen görev, sözleşmeyi ilk elden uygulamaktır.
Mahkemenin usul kuralları, hem bireyi hem devleti koruyan bir denge kurar. Başvurunun kabul edilebilirlik koşulları, sistemin iş yükünü sınırlar. Buna karşılık etkili iç hukuk yolu, başvurucunun önce ulusal düzeyde adalet aramasını sağlar. Kararların uygulanması, Bakanlar Komitesinin denetimiyle takip edilir. Adil tazmin, ihlalin sonuçlarını gidermenin araçlarından biridir. Yeniden yargılama, ihlalin kaynağı mahkeme kararıysa gündeme gelir. Pilot karar usulü, sistemik sorunların çözümünü hızlandırır. Mahkeme, iç yargının yerine geçmez. Bu nedenle ulusal yargıya düşen görev, sözleşme ölçütlerini ilk elden uygulamaktır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.