Memur Sendikacılığı, Toplu Sözleşme ve Grev Yasağı

Anayasal sendika hakkı, memurların sendika özgürlüğü, grev yasağı, toplu sözleşme hakkı ve Kamu Görevlileri Hakem Kurulu.

Anayasal çerçeve: sendika kurma hakkı

Anayasanın 51 inci maddesi, çalışanların ve işverenlerin üyelerinin çalışma ilişkilerinde ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme hakkına sahip olduğunu belirtir. Aynı madde hiç kimsenin bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamayacağını açıkça söyler.

Sendika hakkı, ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir. Maddenin son fıkrası, işçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin bu alandaki haklarının kapsam, istisna ve sınırlarının gördükleri hizmetin niteliğine uygun olarak kanunla düzenleneceğini öngörür. Bu fıkra, memur sendikacılığının ayrı bir kanuni rejime bağlanmasının anayasal dayanağıdır.

Memurların sendika hakkı

657 sayılı Kanunun 22 nci maddesi, Devlet memurlarının Anayasada ve özel kanununda belirtilen hükümler uyarınca sendikalar ve üst kuruluşlar kurabileceğini ve bunlara üye olabileceğini düzenler. Hüküm, sendika hakkını memurlar bakımından da tanır; ancak bu hakkın kullanımını Anayasa ve özel kanun çerçevesine bağlar.

Memur sendikacılığının kendine özgü sınırları vardır. Kamu hizmetinin sürekliliği, tarafsızlık ve hiyerarşik yapı, sendikal faaliyetin kapsamını etkiler. Memur, sendika üyeliği nedeniyle görevinde ayrımcılığa uğratılamaz; buna karşılık sendikal faaliyet, görevin gerektirdiği tarafsızlığı ve hizmetin yürütülmesini aksatamaz. Bu denge, hem Anayasanın 51 inci maddesinin hem de 657 sayılı Kanunun 22 nci maddesinin birlikte okunmasından doğar.

Sendika özgürlüğünün güvenceleri

Anayasanın 51 inci maddesi, sendikaya üye olma ve üyelikten çekilme bakımından serbestiyi ve zorlama yasağını güvence altına alır. Bu güvence, negatif sendika özgürlüğünü de kapsar: memur, sendikaya üye olmadığı için ya da üyelikten çekildiği için dezavantajlı duruma düşürülemez.

Sendikal özgürlükler, kamu görevlilerinin statü güvencesiyle birlikte anlam kazanır. Memurun görevden uzaklaştırılması, yer değiştirmesi veya disiplin işlemine tabi tutulması, sendikal faaliyeti nedeniyle yapılamaz. Böyle bir iddia ileri sürüldüğünde işlemin gerçek gerekçesinin ortaya konması gerekir. Sendika hakkı, memurun diğer anayasal haklarıyla birlikte kullanılır ve hukuk devleti ilkesinin denetimine açıktır.

Grev yasağı

Anayasanın 54 üncü maddesi grev hakkını toplu iş sözleşmesi sürecinde işçiler bakımından düzenler. Memurlar bakımından ise 657 sayılı Kanunun 27 nci maddesi açık bir yasak getirir: Devlet memurlarının greve karar vermeleri, grev tertiplemeleri, ilan etmeleri, bu yolda propaganda yapmaları yasaktır. Aynı madde memurların herhangi bir greve veya grev teşebbüsüne katılamayacağını, grevi destekleyemeyeceğini veya teşvik edemeyeceğini belirtir.

Yasağın gerekçesi kamu hizmetinin kesintisizliğidir. Bu nedenle memurlar için grev yerine toplu sözleşme ve hakem yolu öngörülmüştür. Grev yasağının ihlali disiplin sorumluluğu doğurur. Öğrenci, grev yasağının yalnızca fiilî greve katılmayı değil, grevi organize etmeyi, ilan etmeyi ve teşvik etmeyi de kapsadığını unutmamalıdır.

Toplu sözleşme hakkı

Anayasanın 53 üncü maddesi, işçiler ve işverenler bakımından toplu iş sözleşmesi hakkını düzenledikten sonra memurlar ve diğer kamu görevlilerinin de toplu sözleşme yapma hakkına sahip olduğunu belirtir. Bu hüküm, 7/5/2010 tarihli 5982 sayılı Kanunla yapılan anayasa değişikliğiyle getirilmiştir.

Toplu sözleşme hakkının kapsamı, istisnaları, toplu sözleşmeden yararlanacaklar, sözleşmenin yapılma şekli, usulü ve yürürlüğü, hükümlerin emeklilere yansıtılması ile diğer hususlar kanunla düzenlenir. Bu nokta, memur toplu sözleşmesinin grevle desteklenmeyen, kanuni usule bağlı bir müzakere süreci olduğunu gösterir. Sözleşme, tarafların iradesiyle kurulur; ancak hukuki çerçevesi kanunla çizilir.

Kamu Görevlileri Hakem Kurulu

Anayasanın 53 üncü maddesine göre toplu sözleşme yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde taraflar Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurabilir. Kurulun kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.

Hakem yolu, memurların grev hakkı olmadığı için uyuşmazlığın çözümsüz kalmasını önleyen mekanizmadır. Kurulun teşkili, çalışma usul ve esasları kanunla düzenlenir. Kararların kesinliği, sözleşme sürecinin belirsizliğe sürüklenmemesini amaçlar. Buna karşılık kesinlik, kararın hukuka uygunluk denetiminden tümüyle bağışık olduğu anlamına gelmez; Anayasa ve kanun çerçevesi bağlayıcıdır. Personel yöneticisi, hakem kararının toplu sözleşme hükmünde olduğunu bilerek özlük işlemlerini buna göre yürütür.

İşçi sendikacılığından farkı

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, işçi ve işveren sendikaları ile konfederasyonların kuruluş, yönetim, işleyiş ve denetimine ilişkin esasları, toplu iş sözleşmesi yapma usulünü ve grev-lokavt rejimini düzenler. Bu kanun kapsamındaki işçiler bakımından grev hakkı tanınmıştır.

Memurlar ise ayrı bir kanuni rejime tabidir ve grev hakkından yararlanamaz. Bu ayrım, 657 sayılı Kanunun 4 üncü maddesindeki istihdam biçimleri ayrımıyla da uyumludur: memur ile işçi farklı statülere sahiptir. Aynı kurumda çalışan işçiler 6356 sayılı Kanuna, memurlar ise 657 sayılı Kanun ile memur sendikacılığına ilişkin özel düzenlemelere tabidir. Statülerin karıştırılması, hem hak kaybına hem de hukuka aykırı işlemlere yol açar.

Değerlendirme: hak ile yükümlülük dengesi

Sendika hakkı, memurun ekonomik ve sosyal menfaatlerini koruma aracıdır; ancak kamu hizmetinin tarafsızlığı ve sürekliliğiyle sınırlıdır. Memur, sendikal faaliyette bulunurken sadakat, tarafsızlık ve gizlilik yükümlülüklerini de gözetmek zorundadır. Bu iki yönlü yapı, memur sendikacılığının temel özelliğidir.

Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, sendikal faaliyet ile görev gerekleri arasındaki sınırın belirlenmesidir. Ölçüt, faaliyetin hizmetin yürütülmesini aksatıp aksatmadığı ve tarafsızlığı zedeleyip zedelemediğidir. İşlemler gerekçeli olmalı ve sendikal nedene dayanan ayrımcılık iddiası ciddiyetle incelenmelidir. Bu denge, hem Anayasanın 51 ve 53 üncü maddelerinin hem de 657 sayılı Kanunun 22 ve 27 nci maddelerinin birlikte uygulanmasını gerektirir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.