19. Yüzyıl: Liberalizm, Mill, Marx ve Sosyalizm

Sanayileşmenin yol açtığı toplumsal sorunlar karşısında klasik liberalizmin dönüşümünü, John Stuart Mill'in yararcı liberalizmini, Marx ve Engels'in tarihsel materyalist kuramını ve anarşist eleştiriyi açıklar.

Sanayileşmenin siyasal sorunu

19. yüzyılda Avrupa, İspanyol Amerika ve Kuzey Amerika'da liberal devletler kuruldu. 20. yüzyıla kadar serbest ticaret, laissez faire ekonomi, minimum müdahale ile vergilendirme ve dengeli bütçe liberallerin ekonomi görüşlerinin genel hatlarını oluşturdu. Liberaller bireycilik, özgürlük ve eşit haklar üzerine yoğunlaştı.

Ancak 19. yüzyılın sonunda yoksulluk, işsizlik ve modern sanayi kentlerindeki göreli yoksunluk klasik liberal fikirlere eğilimi değiştirdi. Sanayileşmenin ve laissez-faire ekonominin yarattığı sosyal denge değişimlerine karşı büyük politik tepkiler güçlendi. Böylece yüzyılın siyasal düşüncesi tek bir çizgide değil, özgürlük ile eşitlik arasındaki dengeyi farklı biçimlerde kurmaya çalışan akımlar arasında gelişti.

Klasik liberalizm ve sosyal liberalizm

Liberalizm, bireysel özgürlük üzerine kurulan bir siyasi felsefe veya dünya görüşüdür. Bireysel özgürlük ve bireysel haklar düşüncesiyle yola çıkan liberalizm, sonraki yıllarda farklı türlere bölündü ve eşitlik ilkesinin önemini de vurgulamaya başladı. Klasik liberalizm bireysel özgürlüklerin rolünü vurgularken sosyal liberalizm, özgürlük kadar bireylerin eşitlik hakkı ilkesinin önemine vurgu yapar ve ikisi arasında denge kurmayı amaçlar.

Liberal görüşü savunanlar geniş bir fikir dizisi benimsemekle birlikte genellikle ifade özgürlüğü, inanç özgürlüğü, basın özgürlüğü, sivil haklar ve sivil özgürlükler, seküler devlet, liberal demokrasi, ekonomik ve siyasi özgürlük, hukukun üstünlüğü, özel mülkiyet ve piyasa ekonomisi gibi fikirleri destekler. Bu ortak çekirdek, liberalizmin 19. yüzyıldaki bölünmelerine rağmen korunmuştur.

John Stuart Mill: yararcılık ve liberal düşünce

John Stuart Mill (1806–1873) İngiliz filozof, politik ekonomist, parlamento üyesi ve devlet memurudur. Mantık alanında yalnız tümdengelimsel mantıkla yetinmeyip tümevarımsal mantığı da formüle ederek geliştirdi; mantıksal ilkeleri sosyal alana, siyaset ve ahlak alanına uygulamasıyla ün kazandı. Psikolojide çağrışımcılığın babası sayıldı ve psikolojiyi "zihin kimyası" olarak tanımladı.

Ahlak alanında yararcılığı savunan Mill, hazzı ya da mutluluğu insan eylemlerinin en büyük amacı ve mutlak ölçüsü yaptı; yararcılığında genelin iyiliğini ve refahını temele aldı. Klasik liberaller arasında sayılan Mill, böylece bireysel özgürlük geleneği ile fayda hesabını aynı çerçevede birleştirmeye çalıştı. Onun çalışmaları, liberalizmin yalnız devleti sınırlamakla kalmayıp toplumsal faydayı da hesaba katan bir düşünce hâline gelmesine katkı sağladı.

Marx: tarihsel materyalizm ve sınıf mücadelesi

Karl Marx (1818–1883) Alman filozof, politik ekonomist ve bilimsel sosyalizmin kurucusudur. Bonn ve Berlin Üniversitelerinde öğrenim gördü, Genç Hegelcilerin felsefesiyle ilgilendi; 1843'te Friedrich Engels ile tanıştı. 1849'da sürgüne gönderildi ve Londra'ya yerleşerek kuramını olgunlaştırdı. En bilinen eserleri Komünist Manifesto (1848) ve Kapital'dir (1867–1894).

Marx'ın toplum, ekonomi ve siyaset hakkındaki teorileri, bir bütün olarak Marksizm, insan toplumlarının ve tarihin sınıf savaşımıyla ilerlediğini ileri sürer. Bu, üretimi kontrol eden yönetici sınıf ile üretim için gereken emeği sağlayan mülksüz emekçi sınıf arasındaki çatışmadır. Marx devletlerin yönetici sınıf tarafından idare edildiğini, devletin ortak kamu çıkarı adına hareket ediyormuş gibi yapıp yönetici sınıfın çıkarları doğrultusunda yönetildiğini düşündü.

Marksizmin temel kavramları

Marksizm, sınıf ilişkilerini ve toplumsal çatışmayı anlamak için tarihsel gelişimin diyalektik materyalist yorumunu, yani tarihsel materyalizmi kullanan bir siyasi felsefe ve sosyoekonomik analiz yöntemidir. Bir toplumun ekonomik üretim biçimini, o toplumun toplumsal, siyasi ve entelektüel yaşamının temeli olarak görür; bu yaklaşım altyapı ve üstyapı modeli olarak bilinir.

Kapitalizm eleştirisinde Marksizm, üretim araçlarına sahip egemen sınıfın (burjuvazinin), yaşamak için emek gücünü satmak zorunda olan işçi sınıfını (proletaryayı) sistematik biçimde sömürdüğünü savunur. Bu ilişki yabancılaşmaya, tekrarlayan ekonomik krizlere ve artan sınıf çatışmasına yol açar. Marx, bu iç çelişkilerin sonunda proleter bir devrimi tetikleyeceğini, kapitalizmin devrilmesi ve sosyalist bir üretim tarzının kurulmasıyla sonuçlanacağını öne sürdü. Ona göre bu geçiş, sınıfsız ve devletsiz komünist topluma doğru zorunlu bir aşamadır.

Anarşist eleştiri

Anarşizm, toplumsal otoritenin, tahakkümün, erkin ve hiyerarşinin tüm biçimlerini bertaraf etmeyi savunan çeşitli politik felsefeleri ve toplumsal hareketleri tanımlar. Reddettiği otoriteler arasında patriyarki ve kapitalizm de vardır. Klasik anarşist hareketler genellikle merkezi politik yapılar ve üretim araçlarının özel mülkiyeti yerine gönüllü etkileşim ve özyönetimi savunur.

Anarşizm tek bir okul değildir; şiddetin yeri, ekonomik sistem ve örgütlenme konusunda akımlar birbirinden çok farklı, hatta karşıt olabilir. Proudhon, Bakunin, Kropotkin, Godwin ve Goldman gibi düşünürler anarşist teoriye katkıda bulundu. Devletin doğası gereği kötü olduğu ve parlamentosunun halkın gerçek iktidarı olmadığı görüşü, klasik anarşizmin ortak vurgularındandır. Böylece anarşizm, hem liberalizmin hem de Marksizmin devlet ve örgütlenme anlayışına alternatif bir eleştiri geliştirdi.

Değerlendirme

19. yüzyıl, siyasal düşüncede özgürlük, eşitlik ve mülkiyet etrafındaki tartışmanın derinleştiği dönemdir. Liberalizm klasik çizgisinden sosyal liberalizme doğru genişlerken Mill, bireysel özgürlük ile genel faydayı uzlaştırmaya çalıştı. Marx ve Engels ise sorunu üretim ilişkileri ve sınıf mücadelesi üzerinden yeniden kurdular; kapitalizmin kendi iç çelişkileriyle aşılacağını öngördüler.

Marksizmin Marx'ın ölümünden sonra çok sayıda düşünce okuluna ayrılması, tek ve kesin bir Marksist teorinin olmadığını gösterir. Yabancılaşma, sömürü ve sınıf mücadelesi gibi kavramlar ise sosyolojiden siyaset bilimine kadar birçok alanı etkiledi. Kamu yönetimi öğrencisi için bu dönem, piyasa, devlet müdahalesi ve toplumsal adalet arasındaki dengeyi tarihsel olarak okumanın zeminini verir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.