20. Yüzyıl: Totalitarizm, Refah Devleti ve Adalet Tartışması

Totalitarizm ve faşizm kavramlarını, refah devletinin doğuşunu ve amaçlarını; Rawls'un hakkaniyet olarak adalet kuramı ile Hayek'in planlama eleştirisini açıklar.

Yüzyılın siyasal çerçevesi

20. yüzyıl, siyasal düşüncenin iki büyük deneyimle yüzleştiği dönemdir: Totaliter rejimlerin yükselişi ve iki dünya savaşı; buna karşılık sanayileşmiş ülkelerde refah devletinin genişlemesi. Bu deneyimler, devletin sınırı, bireyin özgürlüğü ve toplumsal adalet sorularını yeniden merkeze taşıdı.

Bir yanda devletin toplumun tüm alanlarını kontrol ettiği rejimler, diğer yanda vatandaşların iktisadi ve sosyal esenliğini güvence altına almayı amaçlayan müdahaleci devlet anlayışı ortaya çıktı. Yüzyılın ikinci yarısında ise adalet kuramı ile piyasa özgürlüğü arasındaki tartışma, siyaset felsefesinin ana gündemini oluşturdu.

Totalitarizm kavramı

Totalitarizm, tüm yetkilerin merkezîleştirildiği, devlete ve hükûmet yöneticilerine mutlak itaat beklendiği diktatörlükvari yönetim biçimidir. Totaliter devlette bireysel özgürlüklere izin verilmez ve bireyin yaşamının tüm alanları devlet kontrolüne bırakılır. Sözcük Latince "totus" (tüm, bütün) kökünden gelir; siyasi terim olarak ilk kez Mussolini tarafından 1920'lerde faşist İtalyan rejimini tanımlamak için kullanıldı. Hannah Arendt kavramı aşırı otoriter devlet yapılarını açıklamak için geliştirdi.

Carl Friedrich ve Zbigniew Brzezinski totaliter rejimlerin yedi ortak özelliğini sayar: Gelişmiş bir ideoloji, tek lider ve tek parti anlayışı, fiziksel veya zihinsel terör sistemi, medya tekeli, silahlanma tekeli, ekonominin bürokratik koordinasyonla merkezî yönetimi ve propaganda kampanyaları. Bu ölçütler, totalitarizmi klasik diktatörlüklerden ayırmayı amaçlar.

Faşizm

Faşizm, aşırı sağcı, otoriter ve aşırı milliyetçi bir siyasi ideoloji ve harekettir. 20. yüzyılın başlarında Avrupa'da ortaya çıktı; düşünsel köklerini Giovanni Gentile ve Giuseppe Mazzini gibi isimlerde bulsa da kurumsal örneği 1919'da Mussolini'nin kurduğu Faşist Mücadele Birliklerinin İttifakı ve 1921'de dönüştüğü Ulusal Faşist Parti'dir. Almanya'da 1933'te iktidara gelen Nasyonal Sosyalist Parti ve Hitler de faşizmin güçlenmesine ve II. Dünya Savaşı'nın başlamasına yol açtı.

Faşizm, toplumun her unsurunu birleştiren ve kontrol altında tutan güçlü bir devlet, onu yöneten diktatör bir lider ve merkezi otokrasi kurmayı hedefler. Militarizm, doğal bir toplumsal hiyerarşi inancı ve üstün bir ulus ya da ırk tasavvuru bu hedefi destekler. Muhalefet zorla bastırılır, bireysel çıkarlar devletin yüce varlığına tabi kılınır. Faşizm; Marksizm, demokrasi, anarşizm, çoğulculuk, serbest piyasa, eşitlikçilik, liberalizm ve sosyalizm gibi ideolojilere karşıdır. Ekonomide devletin güçlü müdahalesini ve kendi kendine yetmeyi (otarşi) savunur; "öteki" olarak şeytanlaştırılan gruplara yönelik ayrımcılık ve şiddet, onu diğer ideolojilerden ayıran başlıca özelliktir.

Refah devleti

Refah devleti veya sosyal devlet, minimum düzeyin ötesinde vatandaşlarının refahı için birincil sorumluluk kabul eden devlet kavramıdır. Devletin vatandaşlarının iktisadi ve sosyal esenliğini koruması ve teşvik etmesinde ana rol oynamasını önerir. Müdahaleci, düzenleyici, yeniden dağıtıcı ve girişimci bir devlet anlayışıdır; fırsat eşitliğine, servetin dengeli dağılımına ve asgari yaşam koşullarına ulaşamayanlar için kamu sorumluluğu ilkesine dayanır.

İki temel yaklaşım ayırt edilir: Bir modelde devlet, vatandaşların refahı için birinci derecede sorumlu kurumdur ve sorumluluk çok geniştir. Diğerinde refah devleti, hayat standartlarının belirlenmiş asgari düzeyin altına düşmemesi için bir "sosyal güvenlik ağı" kurar. Ücretsiz eğitim, sağlık hizmeti, işsizlik ve düşük gelir desteği ile sosyal konut bu araçlar arasındadır; bu hizmetlerin finansmanı için yüksek ve çoğu zaman progresif vergiler gerekebilir. Refah devleti ileri derecede sanayileşmiş ülkelerde ortaya çıktı ve gelişti.

Rawls: hakkaniyet olarak adalet

John Rawls (1921–2002) Amerikalı filozoftur. Temel eseri Bir Adalet Kuramı (1971) 20. yüzyıl siyaset felsefesinin en önemli kitaplarından sayılır; 1993'te yazdığı Siyasal Liberalizm bu çalışmanın devamı niteliğindedir. Rawls, faydacı ahlak felsefesi karşısında toplumsal bir adalet düşüncesi oluşturma arayışındadır ve liberal adalet anlayışını sözleşmecilik ilkesiyle temellendirir; bu, toplumsal sözleşme geleneğinin sürdürülmesi olarak görülür.

Rawls'ın adalet kuramı iki ilkeyle özetlenir: Özgürlükler konusunda eşitlik ve toplumsal eşitsizliklerin toplumda dezavantajlı durumdakilerin yararı gözetilerek çözümlenmesi. Böylece eşitlik ile özgürlük arasında bir denge kurulmaya çalışılır. Kuram yoğun tartışmalara yol açtı; özellikle bu adalet anlayışının neden diğerlerine tercih edilmesi gerektiği, kuramın tartışmaya açık yanını oluşturur.

Hayek: piyasa ve planlama eleştirisi

Friedrich August von Hayek (1899–1992) Avusturya ekolüne bağlı ekonomist ve siyaset bilimcidir. Serbest piyasa ekonomisini 20. yüzyıl ortasında yükselen sosyalist dalgaya karşı savunmasıyla tanındı; hukuk ve epistemolojiye önemli katkılar yaptı ve 1974'te Nobel Ekonomi Ödülü'nü aldı.

Hayek, merkezi ekonomik planlamanın insanların özgürlüklerini ve ihtiyaçlarını kısıtlayacağını savundu. Ona göre iktisadi karar verme hakkı bireylerden, onların değerlerinden ve amaçlarından bağımsız değildir; karar verme hakları bilgiye sahip bireylerde olmalıdır. Rekabetçi piyasada fiyatlar, insanların mal ve hizmetlere biçtiği görece değerleri belirler ve bireyler bu bilgiye bakarak ihtiyaçlarını nasıl karşılayacaklarına karar verir. Serfliğe Giden Yol (1944) adlı eserinde özgürlük, sosyalizm ve totaliter sistemler arasındaki ilişkiyi sorguladı. Böylece Hayek, refah devleti ve planlamaya yönelik liberal eleştirinin temel referanslarından biri oldu.

Değerlendirme

20. yüzyıl siyasal düşüncesi, devletin hem tehlike hem de güvence olabileceğini gösterdi. Totalitarizm deneyimi, sınırsız devlet iktidarının bireysel özgürlüğü bütünüyle ortadan kaldırabildiğini ortaya koydu. Refah devleti ise piyasa ekonomisinin yol açtığı eşitsizliklere karşı kamusal sorumluluk fikrini geliştirdi.

Rawls ve Hayek bu gerilimin iki kutbunu temsil eder: Rawls, adaletin yeniden dağıtım yoluyla sağlanmasını ve dezavantajlıların yararının gözetilmesini savunurken; Hayek, merkezi planlamanın bilgi sorunu ve özgürlük kaybı doğuracağını ileri sürdü. Kamu yönetimi öğrencisi için bu tartışma, sosyal haklar ile piyasa özgürlüğü arasındaki dengenin neden yüzyılın temel sorunu hâline geldiğini açıklar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.