Thomas Hobbes: Doğa Durumu, Toplum Sözleşmesi ve Leviathan
Hobbes'un iç savaş deneyiminden hareketle kurduğu doğa durumu, toplum sözleşmesi ve mutlak egemenlik kuramını; Leviathan'ın devleti nasıl simgelediğini açıklar.
İç savaşın gölgesinde bir kuram
Thomas Hobbes (1588–1679) İngiliz filozoftur. Felsefede materyalizmi, etikte haz ahlakını, siyasette monarşiyi benimsedi. Oxford'da skolastik mantık ve Aristoteles felsefesi öğrendi; Galilei ve Kepler'in çalışmalarıyla ilgilendi. Uzun Parlamento 1640'ta toplandığında ve siyasal gerilim arttığında Fransa'ya gitti ve on bir yıl boyunca ülkesine dönmedi.
En tanınmış eseri Leviathan, İngiliz İç Savaşı (1642–1651) sırasında yazıldı ve 1651'de yayımlandı. Hobbes, iç savaşın ve doğa durumunun ancak güçlü ve bölünmemiş bir hükûmet tarafından engellenebileceğini savundu. Kuramının merkezinde bu nedenle düzen ve güvenlik sorunu bulunur: İnsanlar neden bir egemenin otoritesine boyun eğer ve bu otorite hangi koşullarda meşrudur?
Doğa durumu: herkesin herkese karşı savaşı
Hobbes, siyasal düzeni açıklamak için toplum öncesi varsayımsal bir durum kurar. Bu doğa durumunda insanlar arasında onları bir arada tutan üstün bir otorite yoktur. Hobbes bunu "hepimize karşı savaş" olarak nitelendirir. Böyle bir ortamda güvenlik yoktur; herkes kendi gücüne dayanmak zorundadır.
Doğa durumu tarihsel bir olay değil, bir düşünce deneyidir. Amacı, devletin neden gerekli olduğunu göstermektir. Hobbes'a göre insan doğası gereği toplumsal bir varlık değildir; toplum, insanların güvenlik ihtiyacının ürünüdür. Bu nedenle siyasal düzenin temeli erdem ya da doğal dayanışma değil, insanların kendi çıkarlarını koruma isteğidir. Toplumsal sözleşme kuramları genellikle bu tür bir doğa durumu tasarımından yola çıkar.
Bu tasarımın mantığı şudur: Üstün bir otorite yoksa herkesin kendi gücüne dayanması gerekir ve bu durumda kimse uzun vadeli bir güvenlik kuramaz. Dolayısıyla doğa durumu, insanların kötü olduğunu kanıtlamak için değil, ortak bir iktidarın yokluğunda güvenliğin neden kurulamadığını göstermek için kurulur. Hobbes bu nedenle sorunu ahlaki erdemlerle değil, iktidarın yapısıyla açıklar.
Toplum sözleşmesi
Toplumsal sözleşme, bireylerin karşılıklı uzlaşarak bazı kurallara uymayı kabul etmesi ve bir otoriteye bağlılıklarının bir kısmından hukukun üstünlüğü anlayışıyla vazgeçmesi düşüncesidir. Bu kuramın temel iddiası, meşru devlet otoritesinin yönetilenlerin izniyle oluşması gerektiğidir. Başlangıç noktası, sosyal düzenin hiç olmadığı bir ortamdaki insan doğasının incelenmesidir.
Hobbes bu şemayı kendi doğa durumu anlayışıyla birleştirir. İnsanlar, güvenliklerini sağlamak için doğal özgürlüklerinin bir bölümünden vazgeçer ve egemen bir güce boyun eğer. Sözleşme, yönetilenler ile egemen arasında değil, bireylerin birbirleriyle yaptıkları bir anlaşma olarak da yorumlanabilir; egemen bu anlaşmanın tarafı olmadığı için yetkisi geniş kalır. Bu nokta, Hobbes'un kuramını Locke ve Rousseau'nun daha sınırlı egemenlik anlayışlarından ayırır.
Egemenliğin bölünmezliği
Hobbes'a göre egemenlik mutlak ve bölünmemiş olmalıdır. İktidarın yasama, yürütme ve yargı arasında paylaşılması ya da dinî ve dünyevi otoritelere ayrılması, iç savaşa giden yolu açar. Leviathan'da bölünmemiş bir egemen tarafından yönetilmeyi tartışır; ona göre doğa durumuna ve iç savaşa yalnız güçlü ve bölünmemiş hükûmet engel olabilir.
Bu tercih, Hobbes'un düzen ile özgürlük arasındaki dengeyi düzen lehine kurması anlamına gelir. Bireyler güvenlik karşılığında itaat eder; egemenin görevi barışı ve güvenliği sağlamaktır. Kuram, egemenin keyfî yönetimine karşı açık bir sınır çizmez; çünkü Hobbes'a göre iktidarı sınırlayacak üstün bir hakem yeniden doğa durumuna dönüş riski taşır. Bu yönüyle Hobbes, toplum sözleşmesi geleneğinin içinde yer almakla birlikte liberalizmin değil, mutlak egemenliğin kuramcısı olarak anılır.
Leviathan metaforu
Leviathan, Tevrat'ta geçen bir canavarın adıdır. Hobbes'ta bu ad, her şeye egemen olan devletin simgesidir. Kitabın tam adı "Bir Din ve Dünya Devletinin İçeriği, Biçimi ve Gücü"dür; eser, toplumun ve meşru hükûmetin yapısıyla ilgilidir ve toplumsal sözleşme teorisinin en eski ve en etkili örneklerinden biri sayılır.
Metafor, devletin insan eliyle kurulmuş yapay bir beden olduğunu anlatır. Egemen, bu bedenin canlılığını sağlayan iradedir; bireyler ise bedenin uzuvlarıdır. Devletin gücü, bireylerin devrettiği yetkilerin birleşmesinden doğar. Leviathan, Machiavelli'nin Prens'i ile devlet idaresi alanında karşılaştırılan klasik bir eserdir; ancak Hobbes'un sorunu prensin başarısı değil, siyasal topluluğun kuruluş koşullarıdır.
Değerlendirme ve miras
Hobbes, siyasal düşüncede iki kalıcı katkı bıraktı. Birincisi, siyasal yükümlülüğü dinî değil, dünyevi ve rızaya dayalı bir temele oturtmasıdır. İkincisi, devletin meşruiyetini bireylerin güvenlik ve çıkar hesabıyla ilişkilendirmesidir. Bu yönüyle modern devlet kuramının kurucuları arasında sayılır.
Buna karşılık Hobbes'un mutlak egemenlik çözümü, sonraki yüzyıllarda sert biçimde eleştirildi. Locke doğal hakları egemenin karşısına koydu; Montesquieu kuvvetler ayrılığını savundu; Rousseau egemenliğin halka ait olduğunu ileri sürdü. Yine de bu düşünürlerin hepsi Hobbes'un kurduğu kavramsal çerçeveyi, yani doğa durumu–toplum sözleşmesi–egemenlik üçlüsünü kullandı. Kamu yönetimi öğrencisi için Hobbes, güvenlik ile özgürlük arasındaki gerilimin en berrak anlatımlarından birini sunar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.