Köy ve Mahalle Yönetimi
Köyün tüzel kişiliğini, köy derneği, muhtar ve ihtiyar meclisinden oluşan yapısını, köy işlerini ve belediye sınırları içindeki mahalle yönetimini açıklar.
Köyün hukukî niteliği
Köy, nüfusu iki binden aşağı olan yerleşim yeri olarak tanımlanır. Nüfusu iki bin ile yirmi bin arasında olan yerleşimlere kasaba, yirmi binden fazla nüfusu olanlara şehir denir. Nüfusu iki binden aşağı olsa dahi belediye teşkilatı bulunan nahiye, kaza ve vilayet merkezleri kasaba sayılır ve Belediye Kanununa tabidir.
Köy, bir yerden bir yere götürülebilen veya götürülemeyen mallara sahip olan ve kanunla kendisine verilen işleri yapan başlı başına bir varlıktır. Kanun bu varlığı tüzel kişilik olarak nitelendirir. Tüzel kişilik, köyün mal edinmesini, borçlanmasını ve davada taraf olmasını mümkün kılar.
Köyün orta malı kanun karşısında Devlet malı gibi korunur. Bu mallara el uzatanlar, Devlet malına el uzatanlar gibi ceza görür. Koruma rejimi, köyün ortak varlığının özel kişilerce kullanılmasını önlemeyi amaçlar.
Köyün organları
Her köyde bir köy derneği, bir köy muhtarı ve bir ihtiyar meclisi bulunur. Köy derneği, köy muhtarını ve ihtiyar meclisi üyelerini seçme hakkına sahip kadın ve erkek köylülerin toplanmasıdır. Muhtar ve ihtiyar meclisi üyeleri doğrudan köy derneği tarafından seçilir.
Muhtar, köyün başıdır. Köy işlerinde söz söylemek, emir vermek ve emrini yaptırmak muhtarın hakkıdır. Muhtar aynı zamanda Devletin memurudur; Devlet işlerinde görevini kanunda belirtilen esaslara göre yapar. Bu ikili konum, muhtarı hem köyün temsilcisi hem de merkezî idarenin yerel görevlisi yapar.
Kanun, köye verilen işleri görmeyi muhtarın ve ihtiyar meclisinin görevi olarak belirler. İhtiyar meclisi, muhtarın başkanlığında karar alan bir organdır. Köy yönetiminde karar ile uygulama, aynı kişi etrafında birleşir; bu yapı küçük ölçekli hizmetlerde hız sağlar.
Köy işleri: mecburi ve isteğe bağlı
Köye ait işler ikiye ayrılır: mecburi işler ve köylünün isteğine bağlı işler. Köylü mecburi işleri görmezse ceza görür; isteğe bağlı işlerde ceza yoktur. Ancak isteğe bağlı bir iş, köy derneğinin yarısından çoğunun kararı ve mülkî idare amirinin rızasıyla bütün köylü için mecburi hâle gelebilir.
Mecburi işler, sağlık ve çevre düzenine yöneliktir. Köy sınırı içindeki su birikintilerini kurutmak, köye kapalı yoldan içilecek su getirmek ve çeşme yapmak, kuyu ağızlarını koruma altına almak, evlerde odalarla ahırları bir duvarla ayırmak ve her evde kapalı bir helâ yapmak bu işler arasındadır.
İsteğe bağlı işler arasında ahırların odalardan ayrı yere yapılması, duvarların badanalanması, köy yollarının taşla döşenmesi, mezarlığın düzenlenmesi, çamaşırlık ve hamam yapılması sayılır. Köy işlerinin birçoğu bütün köylü birleşerek imece ile yapılır. İmece, köy yönetiminin dayanışma temelini gösterir.
Muhtarın Devlet işleri
Muhtarın göreceği işler Devlet işleri ve köy işleri olarak ikiye ayrılır. Devlet işleri, merkezî idarenin köy ölçeğindeki görevlerinin yürütülmesine dayanır. Muhtar, hükümet tarafından bildirilecek kanunları ve nizamları köy içinde ilan etmek ve halka anlatmakla yükümlüdür.
Köyün sınırı içinde dirlik ve düzenliği korumak muhtarın Devlet işleri arasındadır. Salgın ve bulaşık hastalıkları günü gününe hükümete haber vermek, hekim olmayanların ve üfürükçülerin hastalara ilaç yapmasını menetmek, köye gelip gidenler içinde şüpheli kişiler görülürse yakın karakola haber vermek de bu kapsamdadır.
Bu görevler, muhtarı merkezî idarenin en yakın temas noktası hâline getirir. Muhtar, köydeki olayları ve ihtiyaçları devlet örgütüne aktaran bir ara yüz işlevi görür. Görevin niteliği, muhtarın cezaî ve hukukî sorumluluğunu da beraberinde getirir.
Muhtarın köy işleri
Muhtar, köy işlerini ihtiyar meclisi ile görüşerek yapar ve yaptırır. Kanunda sayılan mecburi işlerin yerine getirilmesi bu çerçevede yürütülür. İhtiyar meclisi ile görüştükten sonra köylüyü işe çağırmak muhtarın görevidir. Köy işlerine harcanacak parayı toplamak ve harcamak da ihtiyar meclisi kararına dayanır.
Muhtar, bir ay içinde nerelere ve ne kadar para harcadığını gelecek ay başında ihtiyar meclisine bildirir. Bu hesap verme yükümlülüğü, köyün sınırlı kaynaklarının denetlenebilir kullanılmasını sağlar. Köy işlerinde muhtar hem davacı hem hasım olarak mahkemede bulunabilir; isterse yerine vekil gönderebilir.
Köy yönetiminin malî kapasitesi sınırlıdır. Bu nedenle köy işleri büyük ölçüde köylünün emeğine, imeceye ve yerel kaynaklara dayanır. İl özel idaresi ve köylere hizmet götürme birlikleri, köyün bu sınırlı kapasitesini destekleyen dış kaynaklar olarak işlev görür.
Mahalle yönetimi
Belediye sınırları içindeki mahalle, muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilir. Mahallenin kurulması, kaldırılması, birleştirilmesi, bölünmesi, adlarıyla sınırlarının tespiti ve değiştirilmesi belediye meclisinin kararı ve kaymakamın görüşü üzerine valinin onayıyla olur. Mahalle, belediye yönetiminin alt birimidir; ayrı bir tüzel kişiliği yoktur.
Muhtar, mahalle sakinlerinin gönüllü katılımıyla ortak ihtiyaçları belirlemek, mahallenin yaşam kalitesini geliştirmek, belediye ve diğer kamu kurumlarıyla ilişkilerini yürütmek, mahalle ile ilgili konularda görüş bildirmek ve diğer kurumlarla iş birliği yapmakla yükümlüdür. Görev tanımı, muhtarı mahalle ile belediye arasında köprü konumuna yerleştirir.
Belediye sınırları içinde nüfusu 500'ün altında mahalle kurulamaz. Belediye, mahallenin ve muhtarlığın ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe imkânları ölçüsünde ayni yardım ve destek sağlar. Mahallelinin ortak istekleri belediye kararlarında göz önünde bulundurulur. Böylece mahalle, katılımın en küçük ölçekli birimi olur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.