Bilirkişilik Kurumu
Bilirkişi, mahkemenin teknik gözü ve kulağıdır. Bu derste listelerin nasıl kurulduğunu, uzmanın nasıl atandığını ve bağımsızlığının neden hayati olduğunu görüyoruz.
Neden ayrı bir kurum var
Hâkim hukuku bilir; her mesleğin tekniğini bilmek zorunda değildir. Bir muhasebe kaydının gerçekliği, bir stokun değeri veya bir zararın hesabı hukuk bilgisiyle çözülemez. Kanun bu boşluğu bilirkişiyle doldurur: çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşüne başvurulur.
Bilirkişilik bu yüzden bir "yardımcı meslek" gibi görünse de kendine ait bir kurumu vardır. 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu, bilirkişiliğin kimler tarafından yapılacağını, listelerin nasıl tutulacağını, eğitim ve denetim usulünü düzenler. Amaç, her dosyada yeniden "kimi bulacağız" sorusuna düşmemek ve uzmanın niteliğini önceden güvenceye almaktır.
Bölge kurulları ve listeler
Bilirkişiler, bölge adliye mahkemelerinin yargı çevreleri esas alınmak suretiyle bilirkişilik bölge kurulu tarafından hazırlanan listeden seçilir. Bu sistemin mantığı basittir: uzman, coğrafi olarak erişilebilir ve mesleki olarak kayıtlı bir havuzdan gelir. Böylece hem atama hızlanır hem de uzmanın geçmişi izlenebilir olur.
Liste dışına çıkma istisnaidir. Bölge listesinde ilgili uzmanlık dalında bilirkişi bulunmaması hâlinde diğer bölge kurullarının listelerine, orada da yoksa kanunun aradığı şartları taşımak kaydıyla liste dışına başvurulabilir. Liste dışından görevlendirilen bilirkişi bölge kuruluna bildirilir. Bu istisna, uzmanlık gerçekten yoksa dosyanın tıkanmaması için tanınmıştır; yoksa listeden kaçmanın yolu değildir.
Liste sistemi aynı zamanda bir kalite süzgecidir. Uzmanlık dalı, kıdem ve eğitim bilgisi kayıt altında tutulduğu için mahkeme, atama yaparken elinde karşılaştırma imkânı bulur. Bu kayıt düzeni olmadığında atama kişisel tanışıklıklara kalır; bu da hem tarafsızlık hem de eşitlik açısından sakıncalıdır.
Listeye giriş ve yemin
Listeye girmek, mesleki yeterliliğin belgelenmesine bağlıdır. 6754 sayılı Kanun, bilirkişilik faaliyetinde bulunacak gerçek kişilerde aranan şartları sayar: bilirkişilik temel eğitimini tamamlamış olmak, bilirkişilik yapacağı uzmanlık alanında en az beş yıl fiilen çalışmış olmak ve temel ve alt uzmanlık alanlarına göre belirlenen yeterlilik koşullarını taşımak bunlar arasındadır. Mali müşavirlik ve vergi alanı da bu şartların uygulandığı uzmanlık dallarındandır. Başvuru ve değerlendirme usulü aynı Kanun ile ikincil düzenlemelerde yer alır.
Listeye kaydedilen bilirkişi yemin eder: "Görevimi adalete bağlı kalarak, bilim ve fenne uygun olarak, tarafsızlıkla yerine getireceğime namusum ve vicdanım üzerine yemin ederim." Bu cümle törensel değildir; tarafsızlık yükümlülüğünün çekirdeğidir. Listede yer almayan bir uzman görevlendirildiğinde de kendisini atayan merci huzurunda aynı şekilde yemin eder.
Atama, süre ve ücret
Bilirkişi atanması ve sayısının belirlenmesi hâkim veya mahkemeye aittir. İnceleme kararında cevaplandırılması gereken sorular, inceleme konusu ve görevin yerine getirileceği süre belirtilir. Bu süre işin niteliğine göre üç ayı geçemez; özel sebepler varsa en çok üç ay daha uzatılabilir. Süresinde rapor vermeyen bilirkişi hemen değiştirilebilir.
Ücret, sarf edilen emek ve mesaiyle orantılı olarak ödenir; inceleme, ulaşım, konaklama ve diğer giderler de karşılanır. Bu konuda Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılan ve her yıl güncellenen tarife esas alınır. Ücretin tarifeye bağlı olması, uzmanın taraf menfaatine göre fiyat kurgulamasını engellemeyi amaçlar.
Süre ve ücret, uzmanın iş yükünü planlamasını da etkiler. Ücretin emek ve mesaiyle orantılı olması, dosyanın büyüklüğüne göre gerçekçi bir çalışma takvimi kurulmasını gerektirir. Kısa sürede bitirilemeyecek bir inceleme için süre uzatımı istemek, süresi içinde rapor vermemekten daha doğrudur.
Bağımsızlık ve çıkar çatışması
Uzmanın en önemli sermayesi güvenilirliğidir. Taraflardan biriyle ortaklık, akrabalık, iş ilişkisi veya yakın geçmişte danışmanlık varsa bunun açıklanması gerekir. Açıklanmayan bir ilişki, raporun içeriği ne kadar doğru olursa olsun, itiraz kapısını açar.
Bağımsızlık yalnız para ilişkisiyle sınırlı değildir. Uzmanın daha önce aynı dosyada taraf vekiline danışmanlık vermiş olması, aynı uyuşmazlıkta tanık olması veya işletmenin ortağı olması da engel oluşturur. Bu durumlarda görev kabul edilmemeli; edilmişse derhal bildirilmelidir.
Bu nedenle görev kabulünden önce kısa bir çıkar çatışması kontrolü yapmak, sonradan doğacak itirazların önünü kesen en ucuz tedbirdir. Uzman bu kontrolü yazılı olarak dosyasına koymalı ve görev sözleşmesine eklemelidir.
Sorumluluk
Bilirkişi, yargı merciinin görevlendirmesiyle ve kamu hukuku çerçevesinde çalışan bir uzmandır. Gerçeğe aykırı mütalaada bulunmak Türk Ceza Kanunu'nda ayrı bir suç olarak düzenlenmiştir; kanun bu fiil için üç yıldan yedi yıla kadar hapis cezası öngörür. Hukuki sorumluluk da hafif değildir: kasten veya ağır ihmal suretiyle düzenlenen gerçeğe aykırı rapor mahkemece hükme esas alınmışsa zarar gören, Devlete karşı tazminat davası açabilir; Devlet ödediği tazminatı sorumlu bilirkişiye rücu eder.
Bu sorumluluk rejimi, uzmanı "nasılsa mahkeme karar veriyor" rahatlığından çıkarır. Rapor, mahkemenin kararına zemin hazırladığı için uzmanın özeni doğrudan yargısal sonuca etki eder.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.