Döviz Tevdiat ve Kıymetli Maden Hesapları

Döviz mevduatı aynı işlemin iki para biriminde izlenmesini gerektirir. Bu ders kur farkı, değerleme ve kıymetli maden depo hesaplarını kuruyor.

İki para birimli kayıt

Banka, döviz tevdiat hesabını hem döviz cinsi hem Türk parası karşılığı üzerinden izler. Müşteri 10.000 dolar yatırdığında hesapta 10.000 USD, bilançoda ise işlem günkü kurla hesaplanan Türk parası tutarı görünür.

Bu çift izleme zorunludur; çünkü bankanın yükümlülüğü döviz cinsindendir, finansal tablo ise Türk parası cinsinden düzenlenir. İki gösterim arasındaki fark kur değiştikçe büyür.

Döviz tevdiat hesapları 301 ve 311 numaralarda izlenir; yurt dışı yerleşik gerçek kişilerin tasarruf mevduatı ise 302 ve 312 numaralarda yer alır. Kıymetli maden depo hesapları ise 305 ve 315 numaralı hesaplarda yer alır. Hesap planındaki T.P. ve Y.P. kısaltmaları Türk parası ile yabancı parayı ayırır; döviz hesabı açılırken bu ayrım atlanırsa kayıt bilanço mantığını bozar.

Döviz alım satımı

Müşteri dövizini bankaya satarsa banka dövizi alır, Türk parası öder. Kayıt, bankanın yabancı para kasası borç, Türk parası kasası alacak biçimindedir. Müşteri bankadan döviz alırsa yön tersine döner.

Bankanın alış ve satış kuru arasındaki fark kambiyo kârı veya zararı doğurur. Kâr 771 KAMBİYO KÂRLARI hesabında, zarar 861 KAMBİYO ZARARLARI hesabında izlenir. Bu hesaplar yabancı para sütununda çalışır.

Kambiyo işlemleri banka ve sigorta muameleleri vergisine tabidir; kambiyo satışlarında matrah satış tutarıdır (6802 m. 31). Vergi oranı kanuni sınır içinde belirlenir, bu nedenle işlem anındaki düzenleme esas alınır. Vergi, döviz satışında alıcıdan tahsil edilir ve banka tarafından beyan edilip ödenir.

Dönem sonu değerleme

Dönem sonunda bütün yabancı para varlık ve borçlar geçerli kura göre değerlenir. Döviz mevduatı bir borç olduğu için kur yükseldiğinde bankanın borcu Türk parası olarak artar; aradaki fark kur farkı zararıdır.

Kayıt, mevduat hesabı alacak, kambiyo zararı hesabı borç biçiminde kurulur. Kur düştüğünde ise mevduat borcu azalır ve kambiyo kârı doğar. Değerleme, hesap bazında ve para birimi bazında yapılır. Aynı para birimindeki varlık ve borçlar netleştirilmeden önce ayrı ayrı değerlenir.

Değerleme kârı dağıtılabilir kâr değildir; henüz gerçekleşmemiş kur hareketidir. Bu nedenle özkaynak ve kâr dağıtımı değerlendirmesinde ayrıca dikkate alınır. Değerleme kaydı, kurun hangi kaynaktan alındığını ve hangi tarihe ait olduğunu göstermelidir; aksi hâlde aynı bilanço için iki farklı kur seti kullanılabilir.

Kıymetli maden depo hesapları

Altın ve diğer kıymetli madenler, fiziki teslim yerine depo hesabıyla da tutulabilir. Müşteri altınını bankaya bıraktığında banka bunu 305 veya 315 numaralı kıymetli maden depo hesabında izler. Hesap, döviz gibi gram veya ons cinsinden takip edilir.

Kıymetli madenin Türk parası karşılığı, işlem günkü fiyatla hesaplanır. Dönem sonunda maden fiyatı değişirse değerleme farkı oluşur. Bu fark, döviz değerlemesiyle aynı mantıkta ama farklı fiyat kaynağıyla hesaplanır.

Bankanın kendi portföyünde tuttuğu kıymetli maden ile müşteri adına tuttuğu maden birbirine karıştırılmamalıdır. Müşteriye ait maden bankanın varlığı değildir; depo yükümlülüğüdür. Fiziki teslim yapıldığında depo hesabı kapanır ve sorumluluk sona erer.

Kur riski ve pozisyon

Banka, döviz varlıkları ile döviz borçları arasındaki fark kadar kur riski taşır. Bu farka döviz pozisyonu denir. Pozisyon açık ise kur hareketi doğrudan kâr veya zarar yazar.

Muhasebe, pozisyonu hesap bazında görünür kılar. Döviz kredisi veren banka ile döviz mevduatı toplayan banka aynı yönde risk taşımaz; varlık ve borç para birimleri eşleşmiyorsa risk büyür.

Bu nedenle dönem sonu değerlemesi yalnız muhasebe işlemi değil, risk raporunun da girdisidir. Değerleme farkı, pozisyon raporuyla tutarlı olmak zorundadır. Banka, açık pozisyonunu türev işlemlerle kapatabilir; bu durumda kambiyo kârı ile türev kârı ayrı hesaplarda izlenir ve birbirine mahsup edilmez.

Belge ve mutabakat

Döviz işlemlerinde kur, işlem anında ekrandan veya borsadan alınır ve fişe yazılır. Aynı gün içinde farklı kurlardan işlem yapılabilir; bu nedenle ortalama kur değil, işlem kuru esas alınır.

Muhabir banka hesapları döviz cinsinden tutulur ve günlük mutabakata tabidir. Swift mesajı ile banka kaydı uyuşmuyorsa fark, mutabakat hesabında bekletilir ve araştırılır.

Kıymetli maden tesliminde ise barkod, seri numarası ve tartım tutanağı belge zincirini oluşturur. Belge olmadan yapılan değerleme denetimde kabul görmez; bu kural döviz ve maden işlemlerinin tamamında geçerlidir. Bu kural her işlemde açıktır. Depo hesabındaki madenin müşteri bazında kırılımı da tutulmalıdır; toplam gramaj tek başına yeterli değildir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.