Gayri Nakdi Krediler ve Teminat Mektupları
Banka her kredide para vermez; bazen müşterinin yerine taahhüt üstlenir. Bu ders teminat mektubunu, akreditifi ve tazmin anını bilanço içi ve dışı hesaplarla kuruyor.
Gayri nakdi kredinin niteliği
Gayri nakdi kredide banka müşteriye nakit ödeme yapmaz; müşterinin üçüncü kişilere karşı yükümlülüğünü garanti eder. Bankacılık Kanunu m. 4 bankalara nakdî ve gayrinakdî her cins ve surette kredi verme yetkisi tanır.
Teminat mektubu, akreditif, kefalet ve kabul kredisi bu grubun tipik araçlarıdır. Banka taahhüt ettiği tutarı hemen ödemez; yalnız koşullar gerçekleşirse öder. Bu nedenle gayri nakdi kredi bilançonun dışında izlenir.
Bilanço dışı olması riskin olmadığı anlamına gelmez. Taahhüt tazmin edilirse banka nakit çıkışı yapar ve alacağa dönüşür. Risk yönetimi bu nedenle gayri nakdi kredileri de limit ve karşılık kapsamına alır.
Gayri nakdi kredinin nakdi krediden bir farkı da gelir yapısıdır. Banka kullandırımda faiz geliri elde etmez; buna karşılık komisyon alır. Bu nedenle gayri nakdi işlemler, faiz dışı gelirin önemli bir kalemidir ve ayrı bir kârlılık satırı olarak izlenir.
Teminat mektubunun nazım kaydı
Teminat mektubu düzenlendiğinde banka 910 TEMİNAT MEKTUPLARINDAN ALACAKLAR - T.P. veya 911 TEMİNAT MEKTUPLARINDAN ALACAKLAR - Y.P. hesabını borçlandırır; karşılığında 912 veya 913 TEMİNAT MEKTUPLARINDAN BORÇLAR hesabını alacaklandırır. İki taraf da nazım hesaplarda çalışır.
Bu çift kayıt, bankanın lehdardan alacaklı, lehtara karşı borçlu konumunu gösterir. Mektup nakde dönüşürse nazım kayıt kapatılır; nakit ödeme bilanço içi hesaplara geçer.
Hesap planı mektupları limit içi ve limit dışı, geçici, kesin ve avans teminat mektubu olarak alt hesaplara ayırır. Mektubun süresi ve tutarı, verildiği kurum ve amaç kayıtta izlenebilmelidir.
Komisyon ve masraflar
Banka teminat mektubu için komisyon alır. Komisyon 74800 TÜRK PARASI TEMİNAT MEKTUBU KOMİSYONLARI veya 74900 YABANCI PARA TEMİNAT MEKTUBU KOMİSYONLARI hesabında gelir olarak izlenir. Tahakkuk etmiş ama tahsil edilmemiş komisyon 278035 hesabında alacak olarak takip edilir.
Komisyon, mektubun tutarı ve süresi üzerinden hesaplanır. Mektup erken iade edilirse süreye isabet etmeyen kısım müşteriye geri verilir; bu durumda 390100 TÜRK LİRASI TEMİNAT MEKTUBU KOMİSYON KARŞILIKLARI hesabı kullanılır.
Komisyon bankanın lehine aldığı para olduğu için banka ve sigorta muameleleri vergisine tabidir (6802 m. 28). Vergi, komisyondan ayrı hesaplanır ve müşteriden tahsil edilir.
Tazmin ve nakit krediye dönüşme
Koşullar gerçekleşip banka mektubu tazmin ederse, ödenen bedel 158 veya 159 TAZMİN EDİLEN GAYRİ NAKDİ KREDİ BEDELLERİ hesabına borç yazılır. Aynı anda nazım hesaplar kapatılır ve ödeme kasa veya muhabir banka hesabından yapılır.
Tazmin edilen bedel doksan gün içinde tahsil edilemezse tasfiye olunacak alacaklar hesabına aktarılır. Bu süre, gayri nakdi riskin nakdi donuk alacağa dönüştüğü eşiktir.
Henüz tazmin edilmemiş ama donuk sayılan gayri nakdi krediler için 35009 TAZMİN EDİLMEMİŞ VE NAKDE DÖNÜŞMEMİŞ GAYRİNAKDİ KREDİLER ÖZEL KARŞILIKLARI; beklenen zarar için 35010 GAYRİNAKDİ KREDİLER BEKLENEN ZARAR KARŞILIKLARI hesabı kullanılır.
Akreditif ve kabul kredisi
Akreditif, ithalatçının bankasının ihracatçıya ödeme taahhüdüdür. Banka vesait karşılığında ödeme yapar; bu nedenle akreditif taahhütleri 930 ve 931 AKREDİTİF TAAHHÜTLERİMİZDEN ALACAKLAR, 932 ve 933 AKREDİTİF TAAHHÜTLERİMİZDEN BORÇLAR hesaplarında izlenir.
Vesaik ibraz edildiğinde taahhüt nakit ödemeye dönüşür. Kabul kredili ithalatta banka poliçeyi kabul eder; ödeme vadesinde yapılır. Bu aşamada nazım kayıt kapanır, bilanço içi borç doğar.
Akreditif komisyonu 76000 İTHALAT AKREDİTİFİ KOMİSYONLARI hesabında gelir yazılır. Komisyon, taahhüdün süresi ve tutarına göre hesaplanır ve BSMV'ye tabidir.
Akreditifte banka belgeleri inceler; belge şartlara uymuyorsa ödeme yapmaz. Bu inceleme, taahhüdün keyfî biçimde nakde dönüşmesini önleyen kontrol noktasıdır ve dosyada saklanır.
Risk, teminat ve raporlama
Gayri nakdi krediler bilanço dışında görünse de kredi riski taşır. Banka bunları müşterinin kredi limitine dahil eder; limit aşımı varsa işlem durdurulur.
Mektup nakit, kefalet veya ipotek karşılığı verilebilir. Alınan teminat 982 ve 984 emanet ve rehinli kıymetler hesaplarında izlenir; mektup sona erdiğinde bu hesaplar kapatılır.
Finansal tablo dipnotlarında gayri nakdi kredilerin türü ve tutarı açıklanır. Denetçi, nazım hesap bakiyesi ile düzenlenen mektup listesini karşılaştırır. Aradaki fark, süresi geçmiş ama kapatılmamış kayıtların işaretidir.
Süresi dolan mektup kendiliğinden kapanmaz. Banka, lehtardan iade belgesini veya süre bitimini teyit eden yazıyı almalı, ardından nazım kaydı kapatmalıdır. Kapatılmayan kayıt, bankanın gerçekte taşımadığı bir riski taşıyor gibi görünmesine yol açar; bu da limit ve karşılık hesaplarını şişirir. Kapanış kontrolü bu nedenle her dönem sonunda tekrarlanır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.