Kambiyo ve Menkul Kıymet İşlemleri

Kambiyo senedi ile döviz aynı şey değildir; biri kıymetli evrak, diğeri para birimidir. Bu ders senet iştirasını ve menkul kıymet portföyünün sınıflandırılıp değerlenmesini kuruyor.

Kambiyo senedi ve iştira

Kambiyo senedi; poliçe, bono ve çeki kapsayan kıymetli evraktır. Türk Ticaret Kanunu m. 776 bononun zorunlu unsurlarını sayar ve kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini bu unsurların merkezine koyar.

Bankacılık Kanunu m. 4, bankalara çek ve diğer kambiyo senetlerinin iştirası işlemlerini yapma yetkisi tanır. İştira, bankanın senedi vadesinden önce iskontoyla satın almasıdır; banka tahsil riskini ve vade riskini üstlenir.

Kambiyo senedinin dövizle karıştırılmaması gerekir. Döviz bir para birimidir; kambiyo senedi bir ödeme aracıdır. Aynı senet döviz cinsinden düzenlenebilir, ama senedin hukuki niteliği değişmez.

İştira kaydı

Banka yabancı para çeki satın aldığında 015 SATIN ALINAN ÇEKLER - Y.P. hesabını borçlandırır; şubelerimiz üzerine keşideli, diğer bankalar üzerine keşideli ve diğer ayrımıyla alt hesaplarda izler.

İskonto tutarı ile senet bedeli arasındaki fark faiz geliridir. Banka senet bedelini öder, vade sonunda tahsil eder; aradaki farkı peşin olarak kazanır. Bu fark, ilgili faiz geliri hesabında izlenir.

Senet vadesinde ödenmezse banka protesto ve icra yoluna başvurur. Protesto, kambiyo hukukunda başvurma hakkının korunması için yapılan resmî işlemdir; süresi kaçırılırsa banka cirantalara başvurma hakkını kaybedebilir. Ödenmeyen senet, takipteki alacak sınıflamasına girer ve karşılık değerlendirmesine tabi olur.

Menkul kıymet sınıfları

Banka portföyündeki menkul kıymetleri üç sınıfa ayırır. Gerçeğe uygun değer farkı kâr/zarara yansıtılanlar 030 ve 031; gerçeğe uygun değer farkı diğer kapsamlı gelire yansıtılanlar 032 ve 033; itfa edilmiş maliyeti üzerinden değerlenenler 244 ve 245 numaralı hesaplarda izlenir.

Sınıf, kıymetin değerleme yöntemini ve değer farkının nereye yazılacağını belirler. Kâr/zarara yansıtılan sınıfta fark doğrudan gelir tablosuna gider; diğer kapsamlı gelire yansıtılan sınıfta özkaynakta izlenir.

Sınıflandırma yönetimin niyetine ve iş modeline dayanır. Aynı tahvil, alım satım amacıyla tutuluyorsa 030'da, vadeye kadar elde tutulacaksa 244'te gösterilir. Sınıf değişikliği keyfî yapılmaz; gerekçesi belgelenir. Sınıf değişikliğinin tarihi, nedeni ve tutarı denetim dosyasında ayrıca saklanır.

Alım, satış ve değerleme

Menkul kıymet alındığında elde etme maliyetiyle ilgili hesaba borç yazılır. Satışta satış tutarı ile itfa edilmiş maliyet arasındaki olumlu fark 750 SERMAYE PİYASASI İŞLEMLERİ KÂRLARI, olumsuz fark 870 SERMAYE PİYASASI İŞLEMLERİ ZARARLARI hesabında izlenir.

Dönem sonunda kıymetler gerçeğe uygun değerle değerlenir. Değer düşüşü varsa 038 veya 039 MENKUL DEĞERLER DEĞER DÜŞÜŞ KARŞILIĞI hesabı alacaklandırılır; gider 820030 MENKUL DEĞERLER DEĞER DÜŞME GİDERLERİ hesabına yazılır.

Değer artışı önce önceki karşılığı kapatır; karşılığı aşan kısım ilgili değer artış hesabında izlenir. Bu sıra, aynı kârın iki kez gelir yazılmasını önler.

Faiz, kupon ve kâr payı

Menkul kıymetlerden alınan faizler 580 MENKUL DEĞERLERDEN ALINAN FAİZLER - T.P. hesabında izlenir. Kupon tahsili, tahakkuk ve tahsilat ayrımına tabidir; tahsil edilmemiş kupon faizi tahakkuk hesabında gösterilir.

Hisse senedi temettüleri faiz değildir; 780 ALINAN KAR PAYLARI hesabında ayrı izlenir. Bu ayrım, gelirin faiz mi kâr payı mı olduğunu ve vergi rejimini etkiler.

Faiz geliri ile satış kârı da ayrı hesaplarda tutulur. Bir tahvilin satışında, itfa edilmiş maliyete kadar olan kısım faiz geliri; üzerindeki kısım sermaye piyasası işlem kârıdır. Bu bölme, gelirin sürdürülebilirliğini gösterir.

Kupon tahsil edilemezse faiz geliri geri alınır ve kıymet değer düşüklüğü açısından yeniden değerlendirilir. Ödenmeyen kupon, kıymetin kredi riskinin arttığının ilk işaretidir.

Repo, ters repo ve raporlama

Repo, bankanın menkul kıymetini geri alım taahhüdüyle satmasıdır; ekonomik olarak borçlanmadır. Ters repo ise geri satım taahhüdüyle alımdır ve alacak doğurur. Ters repo alacakları 050 ve 051; repo borçları ilgili borç hesaplarında izlenir.

Repo ve ters repo işlemleri nominal tutarları üzerinden 986 ve 988 hesaplarında istatistikî amaçla da izlenir. Bu kayıt, bilanço içi kaydın yerine geçmez; yalnız işlem hacmini görünür kılar.

Finansal tablo dipnotunda menkul kıymetler sınıf bazında ve gerçeğe uygun değerleriyle açıklanır. Teminat olarak verilen kıymetler ayrıca gösterilir; çünkü bunlar bankanın tasarrufunda değildir.

Portföyün vade dağılımı da raporlanır. Kısa vadeli kıymetler likidite tamponu, uzun vadeli kıymetler faiz riski kaynağıdır. Muhasebe kaydı bu ayrımı hesap bazında görünür kılar; risk raporu aynı bakiyeleri vade ve faiz yapısına göre yeniden düzenler. İki rapor arasındaki tutarsızlık, sınıflama hatasının ilk işaretidir ve dönem kapanmadan mutlaka düzeltilmelidir ve belgelenmelidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.