Kredi Türleri ve Kullandırım Kayıtları
Kredi bankanın en büyük gelir kaynağı ve en büyük riskidir. Bu ders kredi türlerini, limit mantığını ve kullandırımın bilançoya nasıl girdiğini gösterir.
Kredinin hukuki çerçevesi
Bankacılık Kanunu bankalara nakdî ve gayrinakdî her cins ve surette kredi verme yetkisi tanır (m. 4/c). Nakdi kredide banka doğrudan para verir; gayri nakdi kredide para vermez, müşterinin yerine bir taahhüt üstlenir. Teminat mektubu ve akreditif gayri nakdi kredinin tipik örnekleridir.
Kredi ilişkisi bir sözleşmeyle kurulur. Sözleşmede limit, vade, faiz, teminat ve geri ödeme planı yer alır. Banka bu şartları kredi tahsis sürecinde belirler ve onaylar. Muhasebe kaydı, onaylanmış limitin kullandırılan kısmını gösterir; limitin tamamı bilançoya girmez.
Kredi kullandırımı, müşterinin borcunun doğduğu andır. Banka için alacak, müşteri için borç doğar. Bu nedenle kredi hesabı aktifte, 1. sınıfta izlenir. Kredi kullandırımı ile tahsilatı aynı hesabın iki yönüdür; biri borcu artırır, diğeri azaltır. Kullandırımın hangi hesaba yazılacağı, kredinin nakdi olup olmadığına, vadesine, ihracat niteliğine ve teminata göre belirlenir; bu dört unsur birlikte değerlendirilmeden kod seçilmemelidir.
Kredi türleri ve hesap kodları
Hesap planı kredileri türüne ve vadesine göre ayırır. 100 İSKONTOLU İŞLEMLERDEN ALACAKLAR, 110 KISA VADELİ AÇIK İHRACAT KREDİLERİ, 116 KISA VADELİ AÇIK DİĞER KREDİLER, 118 KISA VADELİ TEMİNATLI DİĞER KREDİLER, 120 KISA VADELİ İHTİSAS KREDİLERİ, 130 ORTA VE UZUN VADELİ AÇIK İHRACAT GARANTİLİ YATIRIM KREDİLERİ ve 140 ORTA VE UZUN VADELİ TEMİNATLI İŞLETME, İHRACAT VE DİĞER KREDİLER temel gruplardır.
Yeniden yapılandırılan krediler 150-157, kanun veya kararnameye dayanan ertelenmiş krediler 160-161 numaralarda izlenir. Takipteki krediler ise 170'ten 177'ye kadar üçüncü, dördüncü ve beşinci grup olarak sınıflandırılır. Bu ayrım yalnız raporlama değil, karşılık hesaplaması için de gereklidir.
Türk parası ve yabancı para krediler ayrı hesaplarda tutulur. Aynı müşteriye verilen TL ve döviz kredisi tek satırda birleştirilmez; kur riski ve gelir takibi ayrı yürütülür. Kredi türü belirlenirken yalnız vadeye bakılmaz; kredinin ihracat, yatırım veya işletme niteliği de hesap seçimini etkiler.
Kullandırım kaydı
Kredi nakden kullandırıldığında bankanın kasası azalır, kredi alacağı artar. Kayıt, ilgili kredi hesabı borç, kasa veya banka hesabı alacak biçimindedir. Kredi müşterinin bankadaki hesabına aktarılıyorsa kasa yerine mevduat hesabı alacaklandırılır.
Kullandırım sırasında dosya masrafı, tahsis ücreti veya komisyon alınabilir. Bu tutarlar kredi alacağından düşülmez; ayrı gelir hesabında izlenir. Kredi anaparası brüt tutar üzerinden takip edilir.
Taksitli kredide geri ödeme planı bilgi amaçlıdır; muhasebe kaydı tahsilat yapıldıkça oluşur. Banka her taksit tahsilatında kredi alacağını azaltır, faiz gelirini ayrıca tahakkuk ettirir.
Teminat ve limit
Kredi teminatı ipotek, rehin, kefalet veya nakit blokaj olabilir. Teminat, kredi alacağının bilançodaki tutarını değiştirmez; yalnız risk azaltıcı unsurdur. Bu nedenle teminat değeri kredi hesabına eklenmez. Teminatın türü, değeri ve geçerlilik süresi kredi dosyasında ayrıca izlenir; bilanço dipnotu da bu bilgiye dayanır.
Banka, teminatı ayrı bir izleme hesabında takip eder. Emanet ve rehinli kıymetler 982 ve 984 numaralı nazım hesaplarda gösterilir. Teminat serbest bırakıldığında bu hesaplar kapatılır.
Limit kullanımı da izlenir. Müşteriye 500.000 TL limit tahsis edilip 200.000 TL kullandırıldıysa bilançoda 200.000 TL kredi görünür; kalan 300.000 TL koşullu taahhüttür ve nazım hesaplarda izlenebilir.
Kredi türüne göre gelir
Kredinin faizi, türüne ve vadesine göre ilgili faiz geliri hesabında izlenir. Kısa vadeli ihracat kredisi ile orta vadeli yatırım kredisi aynı gelir hesabını kullanmaz. Bu ayrım, bankanın kârlılık analizini ürün bazında yapmasını sağlar.
Faiz dışı gelirler de ayrı izlenir. Kredi tahsis ücreti, komisyon ve dosya masrafı 7. sınıfta yer alır. Faiz geliri ile komisyon gelirinin ayrılması, gelir kalitesinin değerlendirilmesi için şarttır.
Gelir tahakkuku, kredi faizinin hak edildiği dönemde yapılır. Tahsil edilmemiş faiz, kredi alacağından ayrı bir tahakkuk hesabında izlenir. Bu ayrım, sorunlu kredide faiz geliri yazılmasının önüne geçen kontrolün de temelidir.
Kredi sürecinde iç kontrol
Kredi kullandırımı tek kişinin kararıyla yapılmaz. Limit onayı, teminat kontrolü ve hesap numarası doğrulaması ayrı adımlardır. Muhasebe bu adımların belgesini görmeden kayıt atmamalıdır.
Kredi hesabının türü, vadesi ve para birimi sözleşmeyle uyumlu olmalıdır. Yanlış kredi hesabı, karşılık sınıflamasını ve gelir takibini bozar. Örneğin taksitli işletme kredisi 140 yerine 110'a kaydedilirse ihracat kredisi gibi raporlanır.
Kullandırım sonrası kontrol, kredi bakiyesi ile müşteri hesap hareketinin uyuşmasıdır. Gün sonu raporunda kullandırılan tutar, onaylanan limiti aşmamalıdır. Aşım varsa işlem durdurulur, limit artırımı yapılmadan kayıt düzeltilmez.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.