Mevduat İşlemleri ve Türk Parası Mevduat
Mevduat bankanın en büyük fon kaynağıdır ve pasifte borç olarak izlenir. Bu ders hesap açılışından faiz ödemesine kadar Türk parası mevduatın kaydını kuruyor.
Mevduatın hukuki ve muhasebi yeri
Mevduat, halka duyurulmak suretiyle istendiğinde veya belli bir vadede geri ödenmek üzere kabul edilen paradır (5411 m. 3). Banka bu parayı kendi sermayesi gibi kullanamaz; vadesi geldiğinde veya talep edildiğinde geri vermek zorundadır. Muhasebede bu yükümlülük 3. sınıfta, MEVDUAT VE DİĞER YABANCI KAYNAKLAR içinde izlenir.
Mevduatın türü, hesap kodunu belirler. Tasarruf mevduatı gerçek kişilere ait ve ticari işleme konu olmayan hesaplardır. Resmi, ticari ve diğer kurumlar mevduatı ayrı grupta yer alır. Bankalar mevduatı ise 308 ve 318 numaralı hesaplarda izlenir.
Yerleşim yeri ayrımı da koda yansır. Yurt içi yerleşik gerçek kişi için 300/310, yurt dışı yerleşik gerçek kişi için 302/312 kullanılır. Aynı müşteri, aynı tutar; yalnız yerleşim yeri değiştiğinde hesap değişir.
Vadesiz ve vadeli hesaplar
Vadesiz mevduatta banka her an ödeme yapmak zorundadır; bu nedenle faiz genellikle düşük veya sıfırdır. Vadeli mevduatta para belirli bir süre bankada kalır ve vade sonunda faiz işler. İhbarlı mevduat ise önceden ihbar süresi tanıyan ara bir türdür.
Hesap açılışında banka kimlik, vergi numarası ve yerleşim yeri bilgisini alır. Bu bilgiler yalnız müşteri tanıma için değil, doğru alt hesabı seçmek için de gereklidir. Yanlış yerleşim bilgisi, mevduatın yanlış hesap grubunda raporlanmasına yol açar.
Vade seçimi de muhasebeyi etkiler. Gerçek kişi tasarruf mevduatında vadesiz hesap 300, vadeli hesap 310'dur; resmi, ticari ve diğer kurum mevduatında ise vadesiz için 304, vadeli için 314 kullanılır. Vade sonunda hesap yenilenmezse banka tutarı vadesiz hesaba aktarır ve bu aktarma ayrı bir fişle belgelenir.
Para yatırma ve çekme kaydı
Müşteri şubeye nakit yatırdığında bankanın kasası artar, mevduat borcu doğar. Kayıt 010 KASA borç, ilgili mevduat hesabı alacak biçimindedir. Müşteri nakdi başka bir bankadan havale ile gönderdiyse kasa yerine 022 YURTİÇİ BANKALAR hesabı çalışır.
Çekimde yön tersine döner: mevduat hesabı borçlandırılır, kasa alacaklandırılır. Hesapta yeterli bakiye yoksa banka ödeme yapmaz; bu kontrol kayıttan önce yapılır. Fazla ödeme veya mükerrer kayıt, gün sonu mutabakatında ortaya çıkar.
Hesaptan hesaba virman da sık görülen bir işlemdir. Aynı bankadaki iki müşteri arasındaki aktarımda kasa hareket etmez; bir mevduat hesabı borçlanır, diğeri alacaklanır. Bu işlem, ödeme emri ve müşteri talimatıyla belgelenir. Virmanın gün içinde mi yoksa ileri valörle mi yapıldığı da fişe yazılır; valör tarihi faiz hesabını ve raporlamayı doğrudan etkiler.
Faiz tahakkuku ve ödemesi
Vadeli mevduatta faiz, sözleşmede belirlenen oran ve vade üzerinden hesaplanır. Banka faizi günlük olarak tahakkuk ettirebilir; ancak ödeme vade sonunda yapılır. Tahakkuk, banka için giderin doğduğu andır; ödeme ise nakit çıkışıdır.
Faiz ödendiğinde mevduat anaparası ve faiz birlikte kapatılır. Kayıt, mevduat hesabı borç, faiz gideri hesabı borç, kasa veya banka hesabı alacak biçiminde kurulur. Faiz üzerinden gelir vergisi tevkifatı yapılır; tevkifat tutarı vergiye ilişkin borç hesabında izlenir (193 m. 94).
Tevkifat oranı kanunla ve Cumhurbaşkanı kararlarıyla değişebilir. Bu nedenle ders notunda oran verilmez; işlem tarihindeki mevzuat ve vergi tebliği esas alınır. Muhasebe kaydı, tevkifatın hesaplandığını gösterir; oranın doğruluğu ayrı bir kontrol konusudur.
Zamanaşımı ve sigorta
Mevduat, hak sahibinin en son talebinden itibaren on yıl içinde aranmazsa zamanaşımına uğrar. Zamanaşımına uğrayan tutarlar, hak sahibine ulaşılamaması hâlinde ilan sonrası Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna gelir kaydedilir (5411 m. 62).
Mevduatın sigortası ayrı bir yükümlülüktür. Resmi kuruluşlar, kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlara ait olanlar hariç tüm mevduat ve katılım fonları Fona tabi sigorta kapsamındadır. Banka, sigortaya tabi kısım üzerinden prim öder (m. 63).
Bu iki düzenleme muhasebede farklı hesaplara gider. Zamanaşımına uğrayan tutar mevduat hesabından çıkarılıp Fona borç olarak aktarılır. Sigorta primi ise dönem gideri olarak izlenir ve mevduat bakiyesini değiştirmez.
Mevduatın raporlanması
Bilançoda mevduat tek bir satır gibi görünse de alt kırılımı geniştir: tasarruf, ticari, resmi, bankalar arası, döviz ve kıymetli maden. BDDK raporları bu kırılımı vade ve para birimiyle ister.
Bu nedenle günlük kayıt disiplini doğrudan rapor kalitesini belirler. Müşteri türü, yerleşim yeri ve vade alanları eksik girilirse rapor üretilemez. Sonradan düzeltme hem maliyetli hem risklidir.
Muhasebe mensubu, mevduat hareketini yalnız tutar olarak değil, sınıflandırma bilgisiyle birlikte görmek zorundadır. Doğru sınıflandırma, doğru faiz ve doğru rapor demektir; sınıflandırma hatası bütün zinciri bozar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.