Takipteki Krediler ve Karşılıklar

Ödenmeyen kredi bilançoda kalır ama niteliği değişir. Bu ders kredi sınıflamasını, özel ve beklenen zarar karşılığını ve kayıttan düşmeyi kuruyor.

Kredi neden takibe düşer

Kredi taksidi vadesinde ödenmezse banka önce gecikmeyi izler, sonra krediyi takip grubuna aktarır. Takip, alacağın hukuki niteliğini değiştirir: artık normal işleyen bir kredi değil, tahsil imkânı sınırlı bir alacaktır.

Bankacılık Kanunu m. 53, bankalara doğmuş veya doğması muhtemel zararların karşılanması için yeterli karşılık ayırma, kredileri sınıflandırma ve takibe alınan kredileri izleme yükümlülüğü getirir. Sınıflandırma ve karşılık politikaları BDDK tarafından belirlenen usul ve esaslara göre kurulur.

Takip kararı keyfî değildir. Gecikme günü, teminatın durumu ve müşterinin ödeme performansı birlikte değerlendirilir. Kararın tarihi ve gerekçesi kredi dosyasında belgelenir.

Takibe alma, müşteriyle ilişkinin kesildiği an değildir. Banka yeniden yapılandırma görüşmesi yapabilir, teminatı nakde çevirebilir veya hukuki yola başvurabilir. Bu adımların her biri kayda geçer; hangi aşamada olunduğu kredi dosyasından izlenebilmelidir.

Sınıflama grupları

Hesap planı takipteki kredileri üçüncü, dördüncü ve beşinci grup olarak ayırır. 170 ve 171 ÜÇÜNCÜ GRUP - TAHSİL İMKÂNI SINIRLI KREDİLER, 172 ve 173 DÖRDÜNCÜ GRUP - TAHSİLİ ŞÜPHELİ KREDİLER, 176 ve 177 BEŞİNCİ GRUP - ZARAR NİTELİĞİNDEKİ KREDİLER hesaplarıdır.

Gruplar arasındaki fark, tahsil beklentisinin azalmasıdır. Üçüncü grup, tahsil imkânı sınırlı ama tamamen kaybedilmemiş alacağı; beşinci grup ise zarar niteliğindeki alacağı gösterir. Her grubun karşılık oranı farklıdır.

Sınıflama yalnız bilanço satırını değil, gelir tablosunu da etkiler. Grup değiştikçe karşılık gideri artar veya azalır; bankanın dönem kârı doğrudan etkilenir.

Özel karşılık

Özel karşılık, belirli bir kredi için ayrılan karşılıktır. Kredi takip hesabına aktarıldığında banka, tahsil edilemeyeceğini öngördüğü tutar için 180 veya 181 ÖZEL KARŞILIKLAR hesabını alacaklandırır; karşılık gideri 820 KARŞILIK VE DEĞER DÜŞME GİDERLERİ hesabında borçlanır.

Karşılık, kredi alacağını bilançodan silmez. Alacak brüt olarak takip hesabında kalır; karşılık ayrı bir hesapta negatif değer olarak gösterilir. Böylece banka, tahsil çabalarını sürdürürken beklenen kaybı da kayda yansıtır.

Kanun, m. 53 uyarınca ayrılan özel karşılıkların tamamının ayrıldıkları yılda kurumlar vergisi matrahının tespitinde gider kabul edildiğini belirtir.

Beklenen zarar karşılığı

Banka, yalnız takibe düşen krediler için değil, portföyünün tamamı için beklenen zararı hesaplar. 182 ve 183 BEKLENEN ZARAR KARŞILIKLARI hesapları bu amaçla kullanılır. Hesaplama, kredinin içinde bulunduğu aşama ve temerrüt olasılığına dayanır.

Beklenen zarar karşılığı, özel karşılıktan farklıdır. Özel karşılık tek bir alacağa odaklanır; beklenen zarar karşılığı portföyün tamamındaki istatistiksel riski ölçer. İkisi aynı kredi için ayrı ayrı izlenebilir.

Bu yaklaşım, kredinin daha takibe düşmeden önce değer kaybını kayda yansıtır. Böylece kâr, zararın ortaya çıktığı anda değil, riskin doğduğu dönemde azalır.

Hesaplama aşamalıdır. Kredinin kredi riski önemli ölçüde artmadıysa on iki aylık beklenen zarar; risk artmışsa vade boyunca beklenen zarar; temerrüt gerçekleşmişse ömür boyu beklenen zarar esas alınır. Aşama değişikliği, karşılık tutarını sıçratabilir; bu nedenle aşama geçişinin tarihi ve gerekçesi ayrıca izlenir.

Tahsil, iptal ve kayıttan düşme

Takip edilen krediden tahsilat yapılırsa banka önce kredi alacağını kapatır. Tahsil edilen tutar, ayrılmış karşılığı aşarsa fazlası gelir olarak izlenir; karşılık iptal edilirken 180 hesabı borçlanır, 820 hesabı alacaklanır.

Tahsil imkânı tamamen kalkarsa kredi kayıttan düşülür. Kanun, özel karşılık ayrıldıktan sonra tahsil imkânı kalmaması nedeniyle kayıttan düşülen kredilerin 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m. 322 kapsamında değersiz alacak sayıldığını belirtir.

Kayıttan düşme, alacağın hukuken ortadan kalktığı anlamına gelmez; banka icra takibine devam edebilir. Muhasebe kaydı, tahsil beklentisinin kalmadığını gösterir.

Denetim ve raporlama

Karşılık hesabı, bankanın en çok tahmin içeren alanlarından biridir. Denetçi; sınıflama tarihini, teminat değerini, tahsilat geçmişini ve varsayımları inceler. Aynı kredi için iki farklı dönemde iki farklı varsayım kullanılıyorsa gerekçesi açıklanmalıdır.

Finansal tablolarda takipteki krediler brüt tutar, karşılıklar ayrı satır olarak gösterilir. Net tutar, bankanın gerçek alacak beklentisini verir. Karşılık oranı sektör ortalamasından sapıyorsa bu durum dipnotta açıklanır.

Muhasebe mensubu, karşılık kaydını yalnız gider olarak görmemelidir. Bu kayıt, kredi portföyünün kalitesi ve bankanın risk iştahı hakkında bilgi verir.

Kayıttan düşülen alacak sonradan tahsil edilirse, tahsilat doğrudan gelir yazılmaz; önce daha önce gider yazılan tutarın geri kazanımı olarak izlenir ve varsa fazlası gelir sayılır. Bu ayrım, aynı tahsilatın iki kez kâr yaratmasını önler.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.