Vadeli Mevduatta Faiz Tahakkuku ve Reeskont
Faiz her gün işler, para vade sonunda ödenir. Bu ders tahakkuk ile ödeme arasındaki farkı ve dönem sonu reeskontunu kayda döker.
Faizin doğduğu an
Vadeli mevduatta banka, parayı belirli bir süre kullanma hakkını alır; karşılığında faiz ödemeyi taahhüt eder. Faiz, sözleşmede yazılı oran ve vade üzerinden hesaplanır. Hukuken borç vade sonunda doğsa da muhasebede gider, faizin ait olduğu dönemde tahakkuk ettirilir.
Tahakkuk, bankanın henüz ödemediği ama kazandığı bir yükümlülüğü gösterir. Bu nedenle tahakkuk kaydı nakit hareketi içermez; faiz gideri hesabı borçlanır, faiz borcu hesabı alacaklanır.
Bu ayrım dönem sonucu açısından kritiktir. Banka faizi yalnız vade sonunda gider yazsaydı, uzun vadeli mevduatta bir dönem gidersiz, sonraki dönem aşırı giderli görünürdü.
Hesap seçimi
Mevduat anaparası 310 veya 312 gibi mevduat hesabında kalır. Tahakkuk eden faiz ise anaparaya eklenmez; ayrı bir borç hesabında izlenir. Bankalar Tekdüzen Hesap Planı'nda 360 FAİZ VE GİDER REESKONTLARI bu amaçla kullanılan hesaplardan biridir.
Faiz gideri tarafında 610 TÜRK PARASI MEVDUATA VERİLEN FAİZLER yer alır. Yabancı para mevduatta ilgili döviz faiz gideri hesabı kullanılır. Hesap seçimi, mevduatın para birimine ve müşteri türüne göre yapılır.
Tahakkuk kaydında kasa veya banka hesabı çalışmaz. Bu, tahakkukun ödeme olmadığını gösteren en basit kontrol noktasıdır. Fişte nakit hesabı varsa ya ödeme yapılmıştır ya da kayıt yanlıştır. Aynı kontrol, tahakkuk eden faizin anapara hesabına eklenip eklenmediğini de ortaya çıkarır; anapara ile faiz borcu ayrı izlenmelidir.
Dönem sonu reeskontu
Reeskont, tahakkuk etmiş ancak gelecek hesap dönemine ait gelir veya giderin ayrılmasıdır. Mevduatta banka için gider söz konusudur; dönem sonunda gelecek döneme ait faiz, ilgili reeskont hesabında tutulur.
Reeskontun amacı kârı yönetmek değil, dönemleri ayırmaktır. Banka, 31 Aralık'ta kalan günlerin faizini gider yazmaz; 1 Ocak'tan vade sonuna kadar olan kısmı gelecek döneme bırakır. Böylece her dönem kendi ekonomik faaliyetinin sonucunu gösterir.
Reeskont kaydı, tahakkuk kaydının tersi yönde çalışır: faiz gideri azaltılır, reeskont hesabı borçlandırılır. Ertesi dönem başında kayıt ters çevrilir ve gider yeniden ilgili döneme yazılır.
Vade sonu ve yenileme
Vade sonunda banka anapara ve faizi öder. Kayıt üç kalemden oluşur: mevduat hesabı borç, tahakkuk etmiş faiz hesabı borç, kasa veya banka hesabı alacak. Vergi tevkifatı varsa kesilen tutar vergi borcu hesabına alacak yazılır.
Müşteri vadeyi yenilerse banka parayı çıkarmaz; anapara ve faiz yeni vadeli hesaba aktarılır. Bu durumda kasa hareketi olmaz, yalnız mevduat alt hesapları arasında aktarma yapılır. Faiz anaparaya ekleniyorsa yeni anapara, eski anapara artı faizdir.
Erken bozma hâlinde sözleşme hükümleri uygulanır. Banka genellikle daha düşük bir faiz uygular; tahakkuk etmiş faiz ile ödenen faiz arasındaki fark düzeltme fişiyle kapatılır.
Valör ve gün sayısı
Valör, faizin başladığı tarihtir. Müşteri parayı bugün yatırıp valörü yarın olarak belirlerse, bugün için faiz işlemez. Bu nedenle mevduat fişinde işlem tarihi ile valör tarihi ayrı alanlardır.
Gün sayısı hesabında ay uzunluğu ve yıl uzunluğu sözleşmeye göre belirlenir. Banka iç düzenlemeleri hangi yöntemin kullanılacağını yazar. Muhasebeci oranı ve gün sayısını varsaymaz; sözleşme ve sistem kaydına bakar. Sistemdeki valör ile fişteki valör uyuşmuyorsa kayıt düzeltilir, tahminle kapatılmaz.
Valör farkı, aynı tutarda iki mevduatın farklı faiz üretmesine yol açar. Bu yüzden günlük mutabakatta yalnız bakiye değil, valör dağılımı da kontrol edilir. Valörü geçmiş bir kayıt, faiz tahakkukunu geriye dönük değiştirir; düzeltme ancak belgeyle yapılabilir.
Raporlamaya etkisi
Tahakkuk ve reeskont, bilançoda mevduat borcunu ve faiz borcunu ayrı gösterir. Gelir tablosunda ise faiz gideri dönemsel olarak yer alır. Bu ayrım, bankanın fonlama maliyetini doğru ölçmesini sağlar.
Yanlış reeskont, dönem kârını doğrudan etkiler. Gider gelecek döneme bırakılmazsa cari dönem kârı düşük, sonraki dönem kârı yüksek görünür. Denetimde bu tür kaymalar özellikle incelenir.
Bu nedenle tahakkuk ve reeskont, dönem sonu kapanışının ilk kontrol listesindedir. Her mevduat hesabı için faiz tahakkuku, valör ve vade bilgisi birlikte test edilir.
İç kontrol açısından üç soru sorulur: Faiz oranı sözleşmeyle uyumlu mu? Tahakkuk gün sayısı doğru mu? Gelecek döneme ait kısım ayrılmış mı? Bu üç soruya belgeyle cevap verilemiyorsa kayıt denetime hazır değildir. Cevap yazılıysa, sonraki dönem denetçisi aynı dosyadan aynı sonuca ulaşır ve faiz gideri artık denetimde savunulabilir hâle gelir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.