Cari Hesap Kartları ve Açılış Bakiyeleri

Müşteri ve tedarikçi cari kartlarının alanlarını, tek kart ilkesini, açılış bakiyelerinin yönünü, cari hareket türlerini ve mutabakat–yaşlandırma kontrollerini açıklar.

Cari hesap nedir?

Cari hesap, işletmenin müşteri veya tedarikçiyle olan borç–alacak ilişkisinin kişi bazında izlendiği hesaptır. Tek Düzen Hesap Planı'nda müşteriler 120 Alıcılar, tedarikçiler 320 Satıcılar hesabında yer alır. Genel muhasebe bu hesaplarda toplamı gösterir; cari kartlar ise toplamın kimden ve kime olduğunu ayrıştırır.

Cari kart ile genel muhasebe hesabı birbirinin alternatifi değildir. Satış faturası hem 120 hesabına hem ilgili müşteri kartına işlenir. Dönem sonunda 120 hesabının bakiyesi, bütün müşteri kartlarının bakiyeleri toplamına eşit olmalıdır. Bu eşitlik sağlanmıyorsa ya kartı olmayan bir hareket ya da yanlış karta işlenmiş bir kayıt vardır.

Cari kartın alanları

Cari kartta unvan, vergi dairesi ve vergi kimlik numarası, adres, iletişim bilgileri ve varsa ticaret sicil bilgisi bulunur. Gerçek kişilerde kimlik numarası kullanılır. Bu bilgiler faturaya ve diğer belgelere aktarıldığı için doğru olmalıdır. VUK m. 231, fatura düzenleyenin müşterinin adı ile bağlı olduğu vergi dairesi ve hesap numarasının doğruluğundan sorumlu olduğunu belirtir.

Kartta ayrıca ödeme vadesi, risk limiti ve özel not alanları bulunabilir. Risk limiti, müşteriye tanınacak azami açık hesap tutarını gösterir; limit aşıldığında program uyarı verir. Bu alanlar zorunlu değildir, ancak ticari karar desteği sağlar. Kartı açan kişi ile kart bilgilerini değiştiren kişinin yetkisi ayrıca tanımlanmalıdır.

Tek kart ilkesi

Aynı müşteri için tek cari kart açılmalıdır. Müşterinin farklı şubeleri veya farklı iş yerleri varsa bunlar kart altında adres veya şube bilgisiyle izlenir; her biri için ayrı ana kart açmak bakiyeyi böler. Bölünmüş bakiyede müşterinin gerçek borcu görünmez, risk limiti yanlış çalışır.

Tek kart ilkesi tedarikçiler için de geçerlidir. Aynı tedarikçinin hem mal hem hizmet faturası düzenlemesi iki kart gerektirmez. Kart birleştirme gerekiyorsa geçmiş hareketler taşınmalı ve birleştirme işlemi belgelenmelidir. Programın mükerrer kart kontrolü varsa kullanılmalı; yoksa yeni kart açmadan önce vergi kimlik numarasıyla arama yapılmalıdır.

Açılış bakiyelerinin yönü

Cari açılış bakiyesi, önceki dönem sonunda müşterinin borçlu veya alacaklı olmasına göre girilir. Müşteri işletmeye borçluysa cari kartta borç bakiyesi, tedarikçiye borç varsa alacak bakiyesi oluşur. Programda açılış bakiyesi giriş ekranı bu yönü ayrı alanlarla sorar; işaretin ters girilmesi bütün yaşlandırmayı bozar.

Açılış bakiyesi genellikle bir açılış fişiyle birlikte girilir ve genel muhasebe bakiyesiyle karşılaştırılır. Karşılaştırma raporu, cari toplamları ile 120 ve 320 hesaplarının bakiyesini yan yana gösterir. Fark varsa dönem başında düzeltilmelidir. İlk gün kapatılmayan fark, yıl sonunda faiz, vade ve yaşlandırma hesaplarını da etkiler.

Cari hareket türleri

Cari kartta dört temel hareket türü görülür: satış veya alış faturası, tahsilat veya ödeme, mahsup ve virman. Fatura borç–alacak ilişkisini doğurur. Tahsilat müşterinin borcunu azaltır; ödeme tedarikçiye olan borcu kapatır. Mahsup, çek veya senet gibi bir kıymetin cari hesaba kapatılmasıdır. Virman ise bir cari hesaptan diğerine bakiye aktarımıdır; örneğin müşterinin borcunun bir başka firmaya devredilmesi.

Her hareketin bir belge numarası, tarihi ve açıklaması olmalıdır. Açıklamasız hareketler mutabakatta anlaşılamaz. İade faturası, iskonto ve kur farkı gibi işlemler de ayrı hareket türü olarak izlenmelidir; bunların hangi hesaba gideceği entegrasyon tanımında belirtilir.

Mutabakat ve yaşlandırma

Cari mutabakat, işletmenin kayıtları ile müşteri veya tedarikçinin kayıtlarının karşılaştırılmasıdır. Mutabakat sırasında fatura tarihi, tutarı ve ödeme bilgisi eşleştirilir; fark varsa kaynağı araştırılır. Bu işlem yılda en az bir kez, tercihen dönem kapanışından önce yapılmalıdır.

Yaşlandırma raporu, açık bakiyeyi vade aralıklarına böler: vadesi gelmemiş, 30 gün, 60 gün, 90 gün ve üzeri. Rapor tahsilat performansını ve şüpheli alacak riskini gösterir. Yaşlandırma, karttaki vade bilgisi doğru değilse yanıltıcı olur. Bu nedenle vade alanı fatura bazında da kontrol edilmeli, sabit bir varsayılanla geçiştirilmemelidir.

Kart verisinin kalitesi

Cari kartların değeri, içerdikleri verinin kalitesine bağlıdır. Eksik vergi numarası, yanlış unvan veya eski adres faturayı geçersiz kılmasa da tahsilat ve tebligat süreçlerinde sorun çıkarır. Kart bilgileri belgeyle doğrulanarak girilmeli, değişiklikler tarih ve kullanıcı bilgisiyle kaydedilmelidir.

Kullanılmayan kartlar silinmek yerine pasife alınmalıdır; geçmiş hareketlerin okunabilirliği korunur. Kart birleştirme veya kapatma gibi kritik işlemler yönetici yetkisine bağlanmalıdır. Dönem sonunda kart sayısı, aktif kart sayısı ve hareketsiz kartlar gözden geçirilerek gereksiz kayıtlar temizlenir. Bu gözden geçirme aynı zamanda mükerrer kartları ortaya çıkarır; vergi kimlik numarası bazında yapılan bir tarama, unvan benzerliğinden kaynaklanan tekrarları kolayca gösterir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.