Duran Varlık ve Amortisman Kayıtları
Duran varlık kartlarının oluşturulmasını, amortismanın hukuki çerçevesini, oran ve süre kurallarını, amortisman kaydını ve varlık çıkışında yapılacak işlemleri açıklar.
Duran varlıklar ve hesaplar
Duran varlıklar, işletmede bir yıldan fazla kullanılmak üzere edinilen ve yıpranmaya, aşınmaya veya değer düşüklüğüne maruz kalan iktisadi kıymetlerdir. Tek Düzen Hesap Planı'nda arazi, binalar, tesis–makine–cihazlar, taşıtlar ve demirbaşlar ayrı hesaplarda izlenir. Amortismanlar ise ilgili varlık hesabının altında birikmiş amortisman hesabında toplanır.
Programda her varlık için ayrı kart açılır. Kart, varlığın hesabını, maliyet bedelini ve birikmiş amortismanını taşır. Varlık hesabı ile birikmiş amortisman hesabı ayrı tutulduğu için bilançoda net defter değeri görülebilir. Bu ayrım, varlığın satılması veya tamamen itfa edilmesi hâlinde de işlemlerin doğru yürütülmesini sağlar.
Varlık kartının alanları
Varlık kartında varlığın adı, türü, iktisap tarihi, maliyet bedeli, faydalı ömür, amortisman oranı ve yöntemi bulunur. Varsa varlığın bulunduğu yer, sorumlu birim ve seri numarası da eklenir. Bu bilgiler amortisman hesabının ve sayım kontrolünün temelidir.
Kart açılırken maliyet bedeli belgeye dayanmalıdır. Alım bedeline taşıma, montaj ve gümrük gibi giderlerin eklenip eklenmeyeceği mevzuata göre belirlenir. Programın varsayılan oranı körü körüne kabul edilmemeli; varlığın faydalı ömrüne karşılık gelen oran kontrol edilmelidir. Aynı varlık grubundaki kartlarda farklı oran kullanılması, gider tutarını keyfî hâle getirir.
Amortismanın hukuki çerçevesi
VUK m. 313, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkuller ile alet, edevat, mefruşat ve demirbaşların değerinin kanun hükümlerine göre yok edilmesini amortisman konusu olarak tanımlar. Aynı madde, belirli bir değerin altındaki demirbaşların doğrudan gider yazılabileceğini de düzenler.
VUK m. 315, amortismana tabi iktisadi kıymetlerin Maliye Bakanlığının tespit ve ilan edeceği oranlar üzerinden itfa edileceğini belirtir; oranların tespitinde faydalı ömürler dikkate alınır. Bu nedenle programdaki oranlar güncel listeye dayanmalıdır. Oran keyfî değiştirilemez; değişiklik varsa gerekçesi ve dayanağı belgelenmelidir.
Amortisman süresi ve başlangıç
VUK m. 320, amortisman süresinin kıymetlerin aktife girdiği yıldan başladığını belirtir. Sürenin yıl olarak hesaplanması için 1 rakamı uygulanan orana bölünür. Örneğin yıllık %20 oran uygulanan bir varlıkta süre 1 / 0,20 = 5 yıldır.
Aynı madde, binek otomobillerde aktife girdiği hesap dönemi için ay kesrinin tam ay sayılmasıyla kalan ay süresi kadar amortisman ayrılacağını düzenler; ayrılmayan süreye isabet eden bakiye son yılda yok edilir. Programda varlığın aktife giriş tarihi doğru girilmezse ilk yıl amortismanı eksik veya fazla hesaplanır. Bu hata, varlığın bütün ömrü boyunca taşınır.
Amortisman kaydı
Amortisman gideri, varlığın kullanıldığı faaliyet alanına göre ilgili gider veya maliyet hesabına yazılır. Genel yönetimde kullanılan bir demirbaş için 770 Genel Yönetim Giderleri, üretimde kullanılan makine için 730 Genel Üretim Giderleri hesabı kullanılabilir. Karşılığında 257 Birikmiş Amortismanlar hesabı alacaklanır.
Program toplu amortisman çalıştırdığında her kart için ayrı satır üretir. Kayıt öncesi toplam tutar, varlık listesi ve oranlarla karşılaştırılmalıdır. Dönem içinde satılan varlık için tam yıl amortisman ayrılmamalı; çıkış tarihine kadar olan kısım hesaplanmalıdır. Amortisman kaydı tek fişte toplanabilir, ancak fişin ekine varlık bazında hesap dökümü konmalıdır.
Varlık çıkışı ve satış
Varlık satıldığında veya kullanımdan çıkarıldığında maliyet bedeli ile birikmiş amortisman kapatılır. Satış bedeli ile net defter değeri arasındaki fark, kâr veya zarar olarak ilgili hesaba yazılır. Programda çıkış işlemi varlık kartından yapılır; kart kapatılır ve birikmiş amortisman sıfırlanır.
Çıkışta en sık hata, birikmiş amortismanın kapatılmamasıdır. Bu durumda varlık satılmış olsa da bilançoda net değeri kalmaya devam eder. Tamamen itfa edilmiş varlık da kayıttan düşürülmelidir; sıfır net değerli kartların birikmesi sayım ve sigorta takibini zorlaştırır. Çıkış tarihi ve satış belgesi kart üzerinde saklanmalıdır.
Programda kontrol ve raporlama
Duran varlık modülünün doğruluğu, kart bilgileri ile muhasebe kayıtlarının uyumuna bağlıdır. Dönem sonunda 25. grup hesapların toplamı ile varlık kartlarının maliyet toplamı; 257 hesabının bakiyesi ile birikmiş amortisman toplamı karşılaştırılır. Fark varsa kartı olmayan varlık veya kaydı olmayan kart aranır.
Amortisman listesi, varlık bazında maliyet, oran, dönem amortismanı ve birikmiş amortismanı göstermelidir. Liste denetimde ve sigorta değerinin belirlenmesinde kullanılır. Fiziksel sayım ile kart listesi karşılaştırılmalı; kayıtta olup fiilen bulunmayan varlık araştırılmalıdır. Bu kontroller, duran varlıkların bilançoda gerçeğe uygun görünmesini sağlar. Karşılaştırma yapılırken 25. gruptaki her hesap ayrı ele alınmalı; arazi ve arsalar amortismana tabi olmadığı için bu hesap ile birikmiş amortisman arasında bağ kurulmamalıdır. Programın ürettiği varlık listesi ile mizan arasındaki fark, genellikle kart açılmadan doğrudan fişle kaydedilen varlıklardan doğar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.