Fatura, İrsaliye ve Sipariş İşlemleri

Sipariş–irsaliye–fatura belge zincirini, faturanın zorunlu bilgilerini ve düzenleme süresini, alış–satış ve iade faturalarının programdaki girişini ve muhasebe kayıtlarını açıklar.

Belge zinciri: sipariş, irsaliye, fatura

Ticari işlemlerde üç belge birbirini tamamlar. Sipariş, malın veya hizmetin alınmasına ilişkin iradeyi gösterir. İrsaliye, malın sevk edildiğini ve teslim edildiğini kanıtlar. Fatura ise satılan mal veya yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı tutarı gösterir.

Paket programlarda bu zincir modüller arasında bağlanır. Sipariş, irsaliyeye; irsaliye faturaya dönüştürülür. Dönüşüm sırasında miktar ve kart bilgileri taşınır, kullanıcı yalnızca tarih ve fiyat gibi değişen alanları kontrol eder. Belge zinciri kopuk ilerlerse aynı mal iki kez stoktan düşebilir veya hiç düşmeyebilir.

Faturanın tanımı ve zorunlu bilgileri

VUK m. 229, faturayı satılan emtia veya yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı meblağı göstermek üzere satıcı tarafından müşteriye verilen ticari vesika olarak tanımlar. m. 230 ise faturada bulunması gereken asgari bilgileri sayar: düzenlenme tarihi ile seri ve sıra numarası, satıcının adı ve vergi bilgileri, müşterinin adı, adresi ve vergi bilgileri, malın veya işin nev'i, miktarı, fiyatı ve tutarı, teslim tarihi ve irsaliye numarası.

Programda bu alanların çoğu kartlardan otomatik gelir. Boş bırakılan zorunlu alan, belgeyi eksik hâle getirir. Özellikle irsaliye numarası alanı atlanırsa mal hareketi ile fatura arasındaki bağ kaybolur; denetimde hangi sevkiyatın hangi faturaya ait olduğu gösterilemez.

Düzenleme kuralları ve süre

VUK m. 231 faturanın sıra numarası dahilinde teselsül ettirilmesini, en az bir asıl ve bir örnek düzenlenmesini ve malın teslimi veya hizmetin yapıldığı tarihten itibaren azami yedi gün içinde düzenlenmesini öngörür. Bakanlık, mal veya hizmetin türüne göre bu süreyi indirmeye veya belgenin işlem anında düzenlenmesini zorunlu kılmaya yetkilidir.

Programda fatura tarihi ile irsaliye tarihi arasındaki fark kontrol edilmelidir. Yedi günü aşan fark, belgenin hiç düzenlenmemiş sayılması sonucunu doğurabilir. Seri ve numara düzeni de program ayarında tanımlanmalı; kullanıcının serbest numara girmesine izin verilmemelidir. Numara boşluğu veya tekrarı, ayrıca açıklama gerektiren bir durumdur.

Alış faturası girişi

Alış faturası, tedarikçiden alınan mal veya hizmet için girilir. Faturada tedarikçi cari kartı, stok kartları, miktar, birim fiyat ve KDV oranı yer alır. Program önce tedarikçiye borcu, stok girişini ve indirilecek KDV'yi oluşturur.

Tipik kayıt şöyledir: 153 Ticari Mallar hesabına mal bedeli kadar borç, 191 İndirilecek KDV hesabına vergi kadar borç, 320 Satıcılar hesabına toplam kadar alacak. Gider faturası ise stok yerine ilgili gider hesabına gider. Programın otomatik kaydı ile fiş kontrol edilmeli; özellikle karma faturalarda stok ve gider satırlarının doğru hesaplara ayrıldığı görülmelidir.

Satış faturası girişi

Satış faturası, müşteriye yapılan mal veya hizmet teslimi için düzenlenir. Program müşteri cari kartını, stok kartını, miktarı ve fiyatı kullanarak alıcıya borç, hasılata alacak ve hesaplanan KDV'ye alacak kaydı üretir. Stok modülü de malı çıkış olarak düşer.

Tipik kayıt: 120 Alıcılar hesabına toplam kadar borç, 600 Yurt İçi Satışlar hesabına mal bedeli kadar alacak, 391 Hesaplanan KDV hesabına vergi kadar alacak. İhracat, istisna veya farklı KDV oranı içeren satışlarda hesap eşleştirmeleri ayrı tanımlanmalıdır. Aksi hâlde istisnalı satış normal satış gibi kaydedilir ve beyan ile defter uyuşmaz.

İade faturaları

İade faturası, alınan veya satılan malın geri verilmesi durumunda düzenlenir. Alış iadesinde tedarikçiye olan borç azalır, stok çıkışı ve indirilecek KDV düzeltmesi oluşur. Satış iadesinde ise müşteriden olan alacak azalır, hasılat ve hesaplanan KDV düzeltilir.

Programda iade faturası ayrı belge türü olarak tanımlanmalıdır; normal satış faturasının negatif tutarla girilmesi raporlarda karışıklık yaratır. İade, orijinal faturaya referansla ilişkilendirilirse hangi satışın ne kadarının döndüğü izlenebilir. İade tarihi ve numarası da diğer belgeler gibi sıra düzenine tabidir.

İrsaliye ve siparişin programdaki yeri

İrsaliye, malın sevk edildiğini gösterir ve faturaya dönüşene kadar stok hareketini temsil eder. Programda irsaliye kesildiğinde stok çıkışı oluşur; fatura düzenlendiğinde miktar yeniden işlenmez, yalnız hasılat ve KDV kaydı doğar. Bu nedenle irsaliye–fatura bağlantısı doğru kurulmalıdır.

Sipariş ise henüz mal hareketi doğurmayan taahhüttür. Sipariş takibi, teslim edilmeyen işlerin ve verilen taahhütlerin izlenmesini sağlar. Sipariş, irsaliye ve fatura durumları raporlarda ayrı gösterilmelidir; açık sipariş sayısı ile stok ve ciro birbirine karıştırılmamalıdır. Açık sipariş raporu, teslim edilmeyen taahhütlerin zamanında görülmesini ve müşteriye verilen sözün izlenmesini sağlar. Bu rapor stok ve ciro ile karıştırılmamalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.