Tahsil, Tediye ve Mahsup Fişleri

Mahsup, tahsil ve tediye fişlerinin yapısını, hangi işlemde hangi fişin kullanılacağını, fiş numaralandırma ve onay düzenini, düzeltme fişinin kurallarını açıklar.

Fiş nedir, neden üç tür vardır?

Fiş, bir veya birden çok muhasebe kaydını belgeye dayandırarak toplayan kayıt aracıdır. Klasik muhasebe düzeninde üç fiş türü kullanılır: mahsup fişi, tahsil fişi ve tediye fişi. Bu ayrım, işlemin niteliğini kaydın türünde de göstermeyi sağlar.

Mahsup fişi, nakit hareketi doğurmayan kayıtlar içindir; örneğin amortisman, reeskont veya gider tahakkuku. Tahsil fişi kasaya veya bankaya para girişini, tediye fişi para çıkışını gösterir. Bazı programlar bu ayrımı kullanıcıya göstermez ve tek fiş ekranı sunar; ancak kaydın arkasındaki mantık aynıdır.

Mahsup fişinin yapısı

Mahsup fişinde tarih, fiş numarası, açıklama ve en az bir borç ile bir alacak satırı bulunur. Her satırda hesap kodu, hesap adı ve tutar yer alır. Fişin borç ve alacak toplamı eşit olmalıdır. Açıklama, işlemin ne olduğunu ve hangi belgeye dayandığını göstermelidir.

Programda mahsup fişi çoğunlukla serbest fiş olarak girilir. Stok, cari veya bordro modülünden doğmayan kayıtlar bu yolla işlenir. Serbest fiş, hata riski en yüksek giriş türüdür; çünkü hesap seçimi tamamen kullanıcıya bağlıdır. Bu nedenle fişi giren kişi ile kontrol eden kişi ayrılmalı, kritik fişler ikinci gözle denetlenmelidir.

Tahsil fişi

Tahsil fişi, işletmeye nakit veya banka yoluyla para girdiğini gösterir. Kasa tahsilatında 100 Kasa borçlanır, karşılığında alıcılar veya ilgili gelir hesabı alacaklanır. Banka tahsilatında 102 Bankalar borçlanır. Fişte tahsilatın hangi cari hesaba ait olduğu ve varsa çek veya senet bilgisi yer alır.

Tahsil fişi ile cari kart hareketi birlikte oluşmalıdır. Yalnız kasa kaydı girilip cari hesap kapatılmazsa müşteri borçlu görünmeye devam eder; yaşlandırma raporu yanlış çıkar. Programda tahsil fişi cari modülden girildiğinde bu bağ otomatik kurulur. Kısmi tahsilatta kalan bakiye ayrıca izlenmeli ve vade takibi sürdürülmelidir.

Tediye fişi

Tediye fişi, işletmeden nakit veya banka yoluyla para çıktığını gösterir. Ödeme yapıldığında satıcılar veya gider hesabı borçlanır, 100 Kasa ya da 102 Bankalar alacaklanır. Fişte ödemenin hangi cari hesaba veya hangi gider türüne ait olduğu açıkça yazılmalıdır.

Tediye fişinde en sık yapılan hata, ödemenin gider olarak kaydedilmesi gerektiği hâlde cari hesaba yazılması ya da tersidir. Avans ödemeleri ayrı hesapta izlenmeli, daha sonra fatura geldiğinde avans mahsup edilmelidir. Avans ile giderin karıştırılması, dönem sonunda hem gideri hem borcu şişirir. Bu nedenle tediye fişinde işlemin türü açıkça seçilmeli, kullanıcı serbest metinle geçiştirmemelidir.

Fişin belgeye dayanması

VUK m. 219, kayıtlarını devamlı olarak muhasebe fişleri, primanota ve bordro gibi yetkili amirlerin imza ve parafını taşıyan mazbut vesikalara dayandıran işletmelerde, muamelelerin bunlara işlenmesini deftere işlenmiş sayar. Ancak bu kayıtların esas defterlere 45 günden daha geç intikal ettirilmesine izin vermez.

Bilgisayarlı muhasebede fiş, kâğıt ortamda da imzalanabilir veya elektronik onay akışıyla yetkilendirilebilir. Önemli olan, fişin bir belgeye ve bir onaya bağlanmasıdır. Belgesiz fiş, kaydın doğruluğunu kanıtlamaz. Programın fiş üzerinde kullanıcı, tarih ve onay bilgisini saklaması bu kanıt zincirinin parçasıdır.

Numaralandırma ve düzeltme

Fiş numaraları tür bazında ve dönem içinde artan sırayla ilerlemelidir. Numara boşluğu, silinen fiş şüphesi doğurur; bu nedenle fiş silme yerine düzeltme fişi kullanılmalıdır. Düzeltme fişi, hatalı kaydın tersini yaparak doğru kaydı kurar; böylece hem hata hem düzeltme izlenebilir.

Dönem kapanmışsa geçmiş fiş değiştirilmez. Düzeltme, cari dönemde ve hangi döneme ilişkin olduğu açıklanarak yapılır. Programda fiş iptali yetkisi sınırlı kişilere verilmeli, iptal nedeni kaydedilmelidir. Denetimde fiş numara sırası, onay imzaları ve düzeltme kayıtları birlikte incelenir. Bu inceleme, kayıtların gerçekten belgeye dayanıp dayanmadığını da ortaya çıkarır.

Fişten deftere

Fişler yevmiye defterine tarih ve numara sırasıyla işlenir. Yevmiye kayıtları büyük deftere ve yardımcı defterlere dağıtılır; mizan bu kayıtlardan üretilir. Programda fiş ile defter arasındaki bağ otomatiktir, ancak fişin doğru hesaplara gitmesi gerekir. Dengeli fakat yanlış hesaplı bir fiş, bütün üst raporları etkiler.

Dönem sonunda fiş sayısı, yevmiye satır sayısı ve mizan hareketleri karşılaştırılabilir. Bu karşılaştırma, kaybolan veya mükerrer kayıt olup olmadığını gösterir. Fiş–defter–mizan zinciri tutarlıysa mali tabloların dayanağı sağlam demektir. Bu kontrol özellikle yoğun işlem dönemlerinde ve program değişikliği sonrasında yapılmalıdır. Fiş sayısı ile defter satır sayısı arasındaki fark, tek bir fişin birden çok satır üretmesinden de kaynaklanabilir; bu nedenle karşılaştırma satır bazında yapılmalıdır. Kontrolün amacı sayı eşitliği değil, kayıp veya mükerrer kaydın bulunmamasıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.