Dönem Sonu Değerleme ve Kur Değerlemesi

Dönem sonunda yabancı para kasa, banka, alacak ve borçların değerlenmesini, stok ve maliyet ilişkisini ve değerleme farklarının muhasebesini açıklar.

Değerlemenin amacı

Dönem sonu değerlemesi, bilançoda yer alan iktisadi kıymetlerin değerleme günündeki gerçek durumunu yansıtmayı amaçlar. Vergi Usul Kanunu, her iktisadi kıymet için değerleme ölçülerini ayrı ayrı belirlemiştir. Döviz işlemleri yoğun olan işletmelerde değerleme, kur hareketlerinin finansal tablolara etkisini görünür kılar. Değerleme yalnız vergi matrahını değil, yönetim kararlarını da etkiler. Bu nedenle değerleme günü, kullanılan kur ve yöntem belgelenmelidir. Tutarlılık ilkesi, aynı kalemlerin dönemler arasında aynı ölçüyle değerlenmesini gerektirir. Değerleme farkları, ilgili gelir veya gider hesaplarına aktarılır.

Yabancı para değerlemesi

Yabancı paralar borsa rayici ile değerlenir. Borsa rayicinin takarrüründe muvazaa olduğu anlaşılırsa bu rayiç yerine alış bedeli esas alınır. Yabancı paranın borsada rayici yoksa değerlemeye uygulanacak kur Maliye Bakanlığınca tespit olunur. Bu hüküm, yabancı para ile olan senetli veya senetsiz alacaklar ve borçlar hakkında da uygulanır. Dolayısıyla yalnız kasa ve banka değil, ihracat alacakları ve ithalat borçları da değerlemeye tabidir. Değerlemede kullanılan kur, hesap tablosunda ve fişte açıkça gösterilmelidir. Kur kaynağının belgelenmesi, denetimde savunma sağlar.

Alacaklar

Alacaklar kural olarak mukayyet değerleriyle değerlenir. Mevduat veya kredi sözleşmelerine müstenit alacaklar, değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır. Vadesi gelmemiş senede bağlı alacaklar, değerleme gününün kıymetine irca olunabilir; senette faiz nispeti açıklanmışsa bu nispet, açıklanmamışsa Merkez Bankasının resmi iskonto haddi uygulanır. Yabancı para alacaklar ise özel hüküm uyarınca dönem sonu kuruyla güncellenir. İhracat alacağında kur yükselmişse lehe fark oluşur. Değerleme sırasında alacağın tahsil kabiliyeti de değerlendirilmelidir. Şüpheli hale gelen alacaklar için karşılık ayrılması ayrı hükümlere tabidir.

Borçlar

Borçlar mukayyet değerleriyle değerlenir. Mevduat veya kredi sözleşmelerine müstenit borçlar, değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır. Vadesi gelmemiş senede bağlı borçlar değerleme günü kıymetine irca olunabilir; senette faiz nispeti açıklanmışsa bu nispet, açıklanmamışsa Merkez Bankasının resmi iskonto haddinde bir faiz uygulanır. İthalat borçları yabancı para cinsindense dönem sonu kuruyla güncellenir. Kur yükselmişse aleyhe fark doğar. Bu farkın maliyete mi gidere mi yazılacağı, işletmenin maliyet politikasına bağlıdır. Borçların vade yapısı, kur riskinin değerlendirilmesinde ayrıca dikkate alınmalıdır.

Gümrük kıymeti ve işlem kuru

Gümrük kıymetinde kullanılan kur ile muhasebede kullanılan kur farklı amaçlara hizmet eder. Eşyanın gümrük vergisine esas kıymetinin Türk Lirası olarak beyanı zorunludur ve yabancı paralar, gümrük yükümlülüğünün başladığı tarihte yürürlükte olan Merkez Bankası döviz satış kurları üzerinden çevrilir. Bu kur, ithalat vergilerinin ve ithal KDV’sinin matrahını belirler. Muhasebede ise satıcıya borç işlem tarihindeki kurla kaydedilir ve dönem sonunda değerlenir. İki kur arasındaki fark, maliyet ile finansman sonucunun ayrı izlenmesini gerektirir. İşletme, gümrük kuru ile ticari kuru karıştırmamalıdır.

Stok ve maliyet ilişkisi

İthal edilen malın maliyeti, fatura bedeline gümrük vergileri, komisyonlar, nakliye ve sigorta gibi giderlerin eklenmesiyle bulunur. Dönem sonunda stokta kalan mala isabet eden kur farkı ve finansman gideri maliyete yansıtılır; satılan mala isabet eden kısım satılan malın maliyetine gider. Bu ayrım yapılmazsa stok ve dönem kârı yanlış gösterilir. Maliyet bedeli, iktisadi kıymetin iktisap edilmesi veya değerinin artırılması için yapılan ödemelerle bunlara bağlı giderlerin toplamıdır. Stok değerlemesinde maliyet bedeli esas alınır. Parti bazında izleme, doğru dağıtımın ön koşuludur. Maliyet tablosu stok kartıyla mutabık olmalıdır.

Kayıt ve raporlama

Değerleme farkları dönem sonu fişiyle kaydedilir; her kalem için hesaplama tablosu düzenlenir. Lehe kur farkları gelir, aleyhe farklar gider hesabına yazılır. Maliyete eklenmesi seçilen farklar stok veya satılan malın maliyeti hesabına aktarılır. Finansal tablolarda kur farkı gelir ve giderleri ayrı gösterilirse, faaliyet sonucu ile kur etkisi ayırt edilebilir. Dipnotlarda kullanılan değerleme yöntemi ve kur kaynağı açıklanabilir. Dönem sonu değerlemesi, bir sonraki dönemin açılış bakiyelerini de belirler. Hatalı değerleme sonraki dönemlere taşınır. Bu nedenle kontrol ve mutabakat süreci özenle yürütülmelidir.

Değerlemede sık yapılan hatalar

Dönem sonu değerlemesinde en sık görülen hata, yalnız banka hesaplarının değerlenip yabancı para alacak ve borçların ihmal edilmesidir. Oysa kanun, yabancı para değerleme hükmünü senetli ve senetsiz alacaklar ile borçlar hakkında da uygular. İkinci hata, aynı para birimi için farklı kurların kullanılmasıdır. Üçüncü hata, kur farkının tamamının gider yazılıp stokta kalan mala isabet eden kısmın maliyete yansıtılmamasıdır. Dördüncü hata, değerleme fişine hesaplama tablosunun eklenmemesidir. Bu hatalar bilanço ve kârı bozar, sonraki döneme yanlış açılış bakiyesi taşır. Dönem sonu kontrol listesi kullanmak, eksik kalem bırakma riskini azaltır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.