Gelir Tablosu Hesaplarının Dönem Sonu İşlemleri
Gelir ve giderlerin dönemlere dağıtılmasını, peşin ödenen giderler ile ertelenen gelirlerin kaydını, tahakkukları, yansıtma işlemlerini ve kapatma sırasını açıklar.
Dönemsellik ilkesi
Gelir tablosu, bir dönemin gelir ve giderlerini gösterir. Dönemsellik ilkesi gereği her gelir ve gider, ait olduğu dönemde gösterilir; ödemenin veya tahsilatın hangi dönemde yapıldığı belirleyici değildir. Bu nedenle dönem sonunda bazı tutarların kayıtlardan ayrıştırılması gerekir.
Ayrıştırma iki yönlü çalışır: Cari döneme ait olup henüz ödenmemiş giderler tahakkuk ettirilir; gelecek döneme ait olup peşin ödenmiş giderler ise aktifleştirilir. Aynı mantık gelirler için de geçerlidir. Bu işlem yapılmazsa dönem sonucu, nakit akışına göre çarpık görünür.
Peşin ödenen giderler
VUK m. 283, gelecek bir hesap dönemine ait olarak peşin ödenen giderler ile cari hesap dönemine ait olup henüz tahsil edilmemiş hasılatın mukayyet değerleri üzerinden aktifleştirilmek suretiyle değerleneceğini belirtir. Peşin ödenen kira, sigorta ve abonelik giderleri bu kapsamdadır.
Kayıtta ilgili aktif geçici hesap borçlanır, gider hesabı alacaklanır. Örneğin iki yıllık peşin ödenen sigorta priminin cari yıla ait kısmı giderde kalır, gelecek yıla ait kısmı 180 Gelecek Yıllara Ait Giderler hesabına alınır. Ayrımın dayanağı poliçe, sözleşme veya fatura üzerindeki dönem bilgisidir.
Ertelenen gelirler
Gelecek dönemlere ait peşin tahsil edilen hasılat, cari dönemin geliri değildir. VUK m. 287, bu tutarların mukayyet değerleri üzerinden pasifleştirilerek değerleneceğini belirtir. Peşin tahsil edilen kira, aidat veya bakım bedeli bu kapsamda değerlendirilir.
Kayıtta ilgili pasif geçici hesap alacaklanır, gelir hesabı borçlanır. Dönem ilerledikçe gelirin ilgili kısmı bu hesaptan çözülerek gelir yazılır. Ertelenen gelir ile alınan avans karıştırılmamalıdır: avans henüz ifa edilmemiş bir yükümlülüktür; ertelenen gelir ise ifa edilmiş ancak gelecek döneme ait olan tutardır. Bu ayrım, bilançoda 34 ve 38 gruplarının doğru sınıflandırılmasını sağlar.
Tahakkuklar
Cari döneme ait olup henüz ödenmemiş giderler tahakkuk ettirilir. Elektrik, su, kira, faiz ve benzeri giderlerin dönem sonuna kadar işleyen kısmı, fatura gelmemiş olsa bile gider yazılır. Karşılığında 381 Gider Tahakkukları hesabı alacaklanır.
Tahakkuk tutarı belgelenebilir olmalıdır. Sayaç okuma, sözleşme oranı, banka faiz hesabı veya geçmiş dönem ortalaması dayanak olarak kullanılabilir. Fatura sonraki dönemde geldiğinde tahakkuk hesabı kapatılır, fark varsa düzeltilir. Tahakkuk yapılmaması, gideri izleyen döneme kaydırarak iki dönemin de sonucunu bozar.
Maliyet hesaplarının yansıtılması
7/A seçeneğinde giderler önce 7. grupta toplanır. Dönem sonunda bu tutarların 6. gruba yansıtılması gerekir. Yansıtma hesabı, maliyet hesabındaki birikimi ilgili gider hesabına aktarır. Yansıtma yapılmazsa gider gelir tablosuna hiç ulaşmaz.
7/B seçeneğinde giderler doğrudan çeşit esasına göre 6. grupta izlendiği için ayrı yansıtma gerekmez. Hangi seçenek kullanılırsa kullanılsın dönem sonunda 7. grup hesaplarda bakiye kalmamalıdır. Bu kontrol, kapanıştan önce yapılması gereken en önemli adımlardan biridir.
Kapatma sırası
Gelir ve gider hesapları 690 Dönem Kârı veya Zararı hesabına devredilerek kapatılır. Gelir hesapları borçlanıp 690'a alacak yazılır; gider hesapları alacaklanıp 690'a borç yazılır. 690 hesabın bakiyesi dönem sonucunu verir. Ardından 691 ve 692 hesaplarıyla vergi karşılığı ayrılır ve net kâr 590 hesaba aktarılır.
Kapatma en son işlem olmalıdır. Kapatmadan sonra yapılan bir düzeltme, 690 hesabı yeniden açtırır ve mali tablolarla mizan arasında fark yaratır. Bu nedenle kapatma öncesi kontrol listesi uygulanır: envanter kayıtları tamam mı, yansıtmalar yapıldı mı, tahakkuklar girildi mi, karşılıklar ayrıldı mı? Bu soruların cevabı evet değilse kapatma ertelenir.
Gelir tablosunun kontrolü
Kapatmadan sonra gelir tablosu kalemleri, dönem içi kayıtlarla ve envanter düzeltmeleriyle karşılaştırılır. Brüt satış kârı, faaliyet kârı ve dönem net kârı arasındaki geçişler açıklanabilmelidir. Olağan dışı büyük bir kalem varsa dayanağı ayrıca incelenir.
Gelir tablosu ile bilanço arasındaki bağ da kontrol edilir: dönem net kârı, öz kaynaklardaki 590 hesabın bakiyesine eşit olmalıdır. KDV ve diğer vergi kalemleri, gelir tablosundaki giderlerle ve beyanname tutarlarıyla uyumlu olmalıdır. Bu çapraz kontroller, tablonun yalnız aritmetik olarak değil anlam olarak da doğru olduğunu gösterir. Gelir tablosunun önceki dönemle karşılaştırılması da beklenmeyen sapmaları ortaya çıkarır. Bir kalem geçen yıla göre olağan dışı artmışsa kaydın dayanağı yeniden incelenmeli, fark açıklanmadan tablo sunulmamalıdır. Kontrol sonunda tablo, mizan ve envanter listeleri arasında bağ kurulur; her satırın hangi kayıttan geldiği izlenebilir olmalıdır. İzlenemeyen bir satır, denetimde açıklanamaz ve düzeltilmesi güçleşir. Bu nedenle tablo, kapatma tamamlandıktan sonra bir kez daha gözden geçirilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.