Hazır Değerlerin Envanteri
Kasa, alınan çekler, bankalar ve diğer hazır değerlerin dönem sonu sayımını, mutabakatını, yabancı para değerlemesini ve sayım farklarının kaydını açıklar.
Hazır değerler grubu
Hazır değerler, işletmenin kasasında veya bankada bulunan ya da kısa sürede nakde dönüşecek nitelikteki varlıklarıdır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 100 Kasa, 101 Alınan Çekler, 102 Bankalar, 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri ve 108 Diğer Hazır Değerler hesapları bu grubu oluşturur. Bu hesapların ortak özelliği, değerlerinin büyük ölçüde nominal tutarla belirlenmesidir.
Hazır değerlerin envanteri diğer kalemlere göre daha kolay görünür; ancak hata payı da yüksektir. Kasa sayımı, banka mutabakatı ve çek listesi gibi işlemler titizlikle yapılmazsa fark küçük görünse bile sonraki dönemde izlenmesi zor bir açık kalır.
Kasa sayımı
Kasa sayımı, dönem sonunda kasadaki nakit, çek ve benzeri değerlerin sayılarak kayıtla karşılaştırılmasıdır. Sayım işletme sahibi veya yetkilisi ile sayımı yapan kişi tarafından birlikte yapılmalı ve tutanak imzalanmalıdır. Sayım sırasında kasa açılış-kapanış hareketleri durdurulmalıdır.
Sayım sonucu ile kayıt arasındaki fark kasa fazlası veya noksanı olarak ortaya çıkar. Farkın nedeni araştırılmadan doğrudan gider veya gelir yazılması doğru değildir. Kayıt hatası, fiş girilmemesi, para üstü hatası veya zimmet gibi nedenler ayrı ayrı değerlendirilir. Kasa noksanının sürekli tekrarlanması, iç kontrol zayıflığının göstergesidir.
Kasanın hukuki ölçüsü
VUK m. 284, kasa mevcutlarının itibari kıymetleriyle değerleneceğini belirtir; yabancı paralar hakkında 280. madde hükmü uygulanır. İtibari değer, paranın üzerinde yazılı olan değerdir. Bu nedenle TL kasa bakiyesi için ayrıca bir değerleme işlemi yapılmaz; sayılan tutar kayıtla eşitlenir.
Yabancı para kasada ise değerleme günü kuru uygulanır. Kur, borsa rayici; borsa rayici yoksa Maliye Bakanlığının tespit ettiği kurdur. Kur farkı, kasanın TL karşılığını değiştirir ve ilgili kambiyo kârı veya zararı hesabına yazılır. Bu işlem, kasadaki dövizin fiziksel olarak değişmediği hâlde defter değerinin değişmesi anlamına gelir.
Banka mutabakatı
Banka mutabakatı, işletmenin 102 Bankalar hesabı ile bankanın gönderdiği hesap özeti arasındaki farkları açıklama işlemidir. Fark çoğunlukla zamanaşımından doğar: işletme çek yazmıştır ama banka henüz ödememiştir; banka faiz veya masraf işlemiştir ama işletme kaydetmemiştir; yolda olan bir havale henüz hesaba geçmemiştir.
Mutabakat yapılmadan banka bakiyesi doğru kabul edilmez. Mutabakat tablosunda her fark kalemi ayrı gösterilir ve işletme kayıtlarında düzeltilmesi gerekenler belirlenir. Bankanın hata yaptığı durumlar da olabilir; bu durumda bankaya yazılı bildirim yapılır. Mutabakat tutanağının dosyalanması, dönem sonu çalışmasının denetim izini oluşturur.
Alınan ve verilen çekler
Alınan çekler, işletmenin tahsil etmek üzere elinde tuttuğu çeklerdir ve 101 hesapta izlenir. Dönem sonunda çeklerin bankaya tahsile verilip verilmediği, vadesinin gelip gelmediği kontrol edilir. Tahsil edilen çek 101 hesaptan çıkarılıp 102 Bankalar hesabına aktarılır. Karşılıksız çıkan çek ise alacak hesabına geri döner.
Verilen çekler ve ödeme emirleri 103 hesapta izlenir. Bu hesap, çekin yazıldığı anda banka hesabından düşülmesini sağlar; böylece kullanılabilir bakiye doğru görünür. Dönem sonunda 103 hesapta kalan tutarlar, henüz bankaca ödenmemiş çeklerdir ve banka mutabakatında dikkate alınır. Çek listesi ile muhasebe bakiyesi karşılaştırılmadan dönem kapatılmamalıdır.
Diğer hazır değerler ve pullar
108 Diğer Hazır Değerler hesabı, pul, damga vergisi pulu, otel kuponu gibi nakde yakın küçük değerleri izler. Dönem sonunda bu değerlerin fiziksel mevcudu sayılır ve kullanılmış olanlar giderleştirilir. Tutar küçük olsa da hesabın şişmesi, geçmiş dönem giderlerinin aktifte taşındığını gösterir.
Hazır değerlerin ortak kontrolü, kayıt ile fiziki mevcudun aynı tarihe ait olmasıdır. Sayım tarihi ile bilanço tarihi farklıysa aradaki hareketler ayrıca düzeltilir. Bu kural, kasa için olduğu kadar çek ve pul için de geçerlidir.
Dönem sonu kontrol listesi
Hazır değerlerin envanteri kısa bir kontrol listesiyle kapatılabilir: kasa sayım tutanağı var mı, banka mutabakatları tamam mı, çek listesi kayıtla uyumlu mu, yabancı para bakiyeleri değerleme günü kuruyla çevrildi mi, kur farkları kaydedildi mi, 103 hesap bakiyesi banka mutabakatında gösterildi mi?
Bu liste her dönem aynı sırayla uygulanırsa hazır değerlerde sürpriz fark kalmaz. En sık atlanan adım, banka masraf ve faizlerinin kayda alınmamasıdır; bu durumda banka bakiyesi mutabakatla uyuşsa bile gelir tablosu eksik kalır. Mutabakat yalnız bakiye eşitlemek değil, kaydedilmemiş gelir ve giderleri bulmak için de yapılır. Liste tamamlanmadan dönem kilidi açılmamalı; eksik adım bir sonraki dönemin açılış bakiyelerine taşınmamalıdır. Bu disiplin, küçük tutarlı hazır değerlerin bile kayıt dışına çıkmasını önler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.