Maddi Duran Varlıklar ve Amortisman

Maddi duran varlıkların değerlemesini, amortismanın hukuki çerçevesini, oran ve süre kurallarını, amortisman kaydını ve varlık çıkışında yapılacak düzeltmeleri açıklar.

Maddi duran varlıkların kapsamı

Maddi duran varlıklar, işletmede bir yıldan fazla kullanılmak üzere edinilen ve tüketilmeyen fiziki varlıklardır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 250 Arazi ve Arsalar, 251 Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri, 252 Binalar, 253 Tesis, Makine ve Cihazlar, 254 Taşıtlar, 255 Demirbaşlar ve 258 Yapılmakta Olan Yatırımlar hesapları bu grubu oluşturur.

Amortisman, bu varlıkların kullanımı sonucu değerlerinde oluşan azalmanın sistematik biçimde gider yazılmasıdır. Amortisman doğrudan varlık hesabından düşülmez; 257 Birikmiş Amortismanlar hesabında toplanır. Böylece bilançoda varlığın maliyet bedeli ile net defter değeri ayrı ayrı görülebilir.

Duran varlıkların değerleme ölçüsü

VUK m. 269, iktisadi işletmelere dâhil bütün gayrimenkullerin maliyet bedeliyle değerleneceğini belirtir. Aynı madde gayrimenkullerin mütemmim cüzleri ve teferruatı, tesisat ve makineler, gemiler ve diğer taşıtlar ile gayrimaddi hakların da gayrimenkuller gibi değerleneceğini düzenler.

VUK m. 273 ise alet, edevat, mefruşat ve demirbaş eşyanın maliyet bedeliyle değerleneceğini belirtir; imal edilenlerde imal giderlerinin satın alma bedeli yerine geçeceğini ekler. Bu hükümler, duran varlıkların bilançoda alış maliyetiyle taşınmasını ve değer artışının satış veya yeniden değerleme gibi özel işlemler dışında kâr sayılmamasını sağlar.

Amortismanın hukuki dayanağı

VUK m. 313, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkullerle 269. madde gereğince gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetlerin, alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmlerinin değerinin kanun hükümlerine göre yok edilmesini amortisman konusu olarak tanımlar.

VUK m. 315, mükelleflerin amortismana tabi iktisadi kıymetlerini Maliye Bakanlığının tespit ve ilan edeceği oranlar üzerinden itfa edeceğini belirtir. Oranların tespitinde iktisadi kıymetlerin faydalı ömürleri dikkate alınır. Bu nedenle programdaki amortisman oranı, güncel listeden gelmeli ve keyfî değiştirilmemelidir.

Süre ve başlangıç

VUK m. 320, amortisman süresinin kıymetlerin aktife girdiği yıldan başlayacağını belirtir. Sürenin yıl olarak hesaplanması için 1 rakamı mükellefin uyguladığı orana bölünür. Örneğin yıllık yüzde 20 oranında süre 1 / 0,20 = 5 yıldır.

Aynı madde binek otomobillerde aktife girdiği hesap dönemi için ay kesrinin tam ay sayılmasıyla kalan ay süresi kadar amortisman ayrılacağını, ayrılmayan süreye isabet eden bakiyenin son yılda yok edileceğini düzenler. Diğer varlıklarda kıymetin hangi tarihte aktife girdiği net değilse ilk yıl amortismanı hatalı hesaplanır. Bu hata varlığın bütün ömrü boyunca taşınır.

Amortisman kaydı

Amortisman gideri, varlığın kullanıldığı faaliyet alanına göre ilgili gider veya maliyet hesabına yazılır. Üretimde kullanılan makine için 730 Genel Üretim Giderleri, yönetimde kullanılan demirbaş için 770 Genel Yönetim Giderleri hesabı kullanılabilir. Karşılığında 257 Birikmiş Amortismanlar hesabı alacaklanır.

VUK m. 321, hesaplanan amortismanların hesaplarda ayrıca gösterilmek şartıyla ilgili değerlerden doğrudan indirilebileceğini veya pasifte ayrı bir karşılık hesabında toplanabileceğini belirtir. Uygulamada yaygın yöntem birikmiş amortisman hesabında toplamaktır. Toplu amortisman çalıştırıldığında kayıt öncesi varlık listesi, oranlar ve toplam tutar karşılaştırılmalıdır.

Varlık çıkışı

Varlık satıldığında veya kullanımdan çıkarıldığında maliyet bedeli ile birikmiş amortisman kapatılır. Satış bedeli ile net defter değeri arasındaki fark kâr veya zarar olarak ilgili hesaba yazılır. Çıkış tarihine kadar olan amortisman ayrılmalı; tam yıl amortisman ayrılmamalıdır.

En sık yapılan hata, birikmiş amortismanın kapatılmamasıdır. Bu durumda varlık satılmış olsa da bilançoda net değeri kalmaya devam eder. Tamamen itfa edilmiş varlıklar da kayıttan düşürülmelidir. Çıkış tarihi, satış belgesi ve hesaplama tablosu varlık dosyasında saklanır.

Dönem sonu kontrolü

Duran varlıkların kontrolü kart ile muhasebe kaydının uyumuna dayanır. 25. grup hesapların toplamı ile varlık kartlarındaki maliyet toplamı; 257 hesabının bakiyesi ile kartlardaki birikmiş amortisman toplamı karşılaştırılır. Fark varsa kartı olmayan varlık veya kaydı olmayan kart aranır.

Karşılaştırmada arazi ve arsalar ayrı tutulur; bunlar amortismana tabi olmadığı için 257 hesabıyla ilişkilendirilmez. Fiziksel sayım ile kart listesi de karşılaştırılmalı; kayıtta olup fiilen bulunmayan varlık araştırılmalıdır. Amortisman listesi; maliyet, oran, dönem amortismanı ve birikmiş amortisman sütunlarını içermelidir. Bu liste denetimde ve sigorta değerinin belirlenmesinde kullanılır. Varlık kartlarında iktisap tarihi ve belge numarası bulunmalıdır; bu bilgiler olmadan amortisman süresinin doğruluğu sonradan kanıtlanamaz. Kartı olmayan varlıklar için dönem sonunda kayıt tamamlama çalışması yapılmalıdır. Bu çalışma tamamlanmadan kesin mizan alınmamalıdır; aksi hâlde bilançodaki net defter değeri kartlarla hiçbir zaman uyuşmaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.