Maddi Olmayan Duran Varlıklar ve Özel Tükenme

Haklar, şerefiye, kuruluş giderleri ve özel maliyetlerin değerlemesini, itfa sürelerini ve özel tükenmeye tabi varlıkların dönem sonu işlemlerini açıklar.

Maddi olmayan duran varlık nedir?

Maddi olmayan duran varlıklar, fiziki bir varlığı olmayan ancak işletmeye uzun süre yarar sağlayan haklar ve değerlerdir. Patent, lisans, marka, imtiyaz, know-how ve şerefiye bunların başlıcalarıdır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 260 Haklar, 261 Şerefiye, 262 Kuruluş ve Örgütlenme Giderleri, 263 Araştırma ve Geliştirme Giderleri, 264 Özel Maliyetler, 267 Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar ve 268 Birikmiş Amortismanlar hesapları yer alır.

Bu varlıkların envanteri, fiziki sayımdan çok hukuki geçerlilik ve yararlanma süresinin kontrolüne dayanır. Süresi dolmuş bir lisans, defterde kalsa bile artık varlık değildir. Bu nedenle her kalemin dayanağı olan sözleşme, tescil belgesi veya karar dosyada bulunmalıdır.

Haklar ve şerefiye

Haklar, işletmenin edindiği patent, lisans, imtiyaz gibi kullanım yetkileridir ve maliyet bedeliyle kayda alınır. Şerefiye ise bir işletmenin satın alınmasında, ödenen bedelin işletmenin net varlıklarının gerçeğe uygun değerini aşan kısmıdır. Şerefiye yalnız iktisap yoluyla doğar; işletmenin kendi markasını yaratması için yaptığı giderler doğrudan şerefiye olarak aktifleştirilemez.

Hakların değerlemesinde sözleşme süresi belirleyicidir. Süre sözleşmede yazılıysa itfa o süreye yayılır; süre belirsizse mevzuatın öngördüğü süre uygulanır. Şerefiyede ise yararlı ömür genellikle sınırlı kabul edilir ve düzenli olarak itfa edilir.

Kuruluş ve örgütlenme giderleri

VUK m. 282, kurumlarda aktifleştirilen ilk tesis ve taazzuv giderlerinin mukayyet değeriyle değerleneceğini ve bu değerin ilk tesis ve taazzuv için yapılan giderlerden fazla olamayacağını belirtir. Kurumun tesis edilmesi, yeni bir şube açılması veya işlerin sürekli genişletilmesi için yapılan ve karşılığında maddi bir kıymet edinilmeyen giderler bu kapsama girer.

Aynı madde, ilk tesis ve taazzuv giderlerinin aktifleştirilmesinin isteğe bağlı olduğunu düzenler. Aktifleştirilirse belirli sürede itfa edilir; doğrudan gider yazılırsa dönem sonucu ilk yılda daha düşük görünür. Seçim yapılırken işletmenin kâr dağıtımı ve vergi planı birlikte değerlendirilir; ancak seçim tutarlı olmalıdır.

Özel maliyetler

Özel maliyetler, kiralanan bir gayrimenkul üzerinde kiracı tarafından yapılan ve sözleşme sonunda binaya veya mala bağlı kalacak olan giderlerdir. Tadilat, dekorasyon, ilave tesisat gibi harcamalar bu kapsamdadır. Bu giderler, kiracının yararlanacağı süreye yayılarak itfa edilir.

Kira süresi kısa olan bir mekânda yapılan büyük tadilatın tamamının kira süresine yayılması, yıllık gideri yükseltir. Buna karşılık süresi belirsiz veya uzun olan sözleşmelerde itfa süresi mevzuatın öngördüğü sınıra göre belirlenir. Özel maliyetin hangi taşınmaza ait olduğu, sözleşme tarihi ve tutarı kayıt altına alınmalıdır; aksi hâlde çıkışta veya devirde iz sürülemez.

İtfa kaydı ve süreler

Maddi olmayan duran varlıkların itfası, maddi duran varlıklardaki amortisman mantığıyla yapılır. İlgili gider hesabı borçlanır, 268 Birikmiş Amortismanlar hesabı alacaklanır. Hakların itfa süresi sözleşmeyle belirlenmişse o süre; belirlenmemişse mevzuatın öngördüğü süre esas alınır.

Sürenin yanlış belirlenmesi, yıllık gideri ve dolayısıyla kârı etkiler. Örneğin beş yıl yerine on yılda itfa edilen bir hak, ilk yıllarda gideri düşük gösterir. İtfa tablosunda varlığın adı, maliyeti, başlangıç tarihi, süresi, yıllık itfa tutarı ve birikmiş itfa tutarı yer almalıdır. Bu tablo, mizanla karşılaştırmanın dayanağıdır.

Özel tükenmeye tabi varlıklar

Özel tükenmeye tabi varlıklar, maden, petrol, doğalgaz gibi doğal kaynakların işletilmesi için yapılan arama ve hazırlık giderleridir. Tek Düzen Hesap Planı'nda 271 Arama Giderleri, 272 Hazırlık ve Geliştirme Giderleri ve 277 Birikmiş Tükenme Payları hesapları yer alır.

Bu varlıklarda amortisman yerine tükenme payı ayrılır. Tükenme payı, rezervin toplam tahmini miktarına göre üretim miktarıyla orantılı hesaplanır. Rezerv tahmini değişirse oran da güncellenir. Doğal kaynak işletmeciliğinde dönem sonu kontrolü, üretim miktarı ile tükenme payının tutarlılığına dayanır; yalnız maliyet toplamına bakmak yeterli değildir.

Dönem sonu kontrolü

Maddi olmayan duran varlıklarda kontrol iki adımdır: hakların hukuken geçerli olup olmadığı ve defter değerinin doğru olup olmadığı. Süresi dolmuş, iptal edilmiş veya kullanımdan kalkmış bir hak varsa defter değeri sıfırlanmalıdır. Şerefiye için değer düşüklüğü göstergeleri ayrıca değerlendirilir.

26. grup hesap toplamları ile varlık dosyaları, 268 hesabının bakiyesi ile itfa tablosu karşılaştırılır. Fark çoğunlukla süresi dolmuş bir kalemin kayıttan düşülmemesinden doğar. Kontrol listesine sözleşme ve tescil belgelerinin güncelliği de eklenmelidir; böylece envanter yalnız tutar değil hak olarak da doğrulanır. Süresi dolan belgelerin yenilenmemesi, defterde kalan fakat hukuken tükenmiş bir kalem bırakır; bu kalem artık varlık olarak savunulamaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.