Menkul Kıymetlerin Değerlemesi

Hisse senedi, tahvil ve yatırım fonu katılma belgelerinin dönem sonu değerlemesini, borsa rayici ile alış bedeli ayrımını ve değer düşüklüğü karşılığını açıklar.

Menkul kıymet nedir?

Menkul kıymet, bir ortaklık veya alacak ilişkisini temsil eden, standartlaştırılmış ve devredilebilir kıymetli evraktır. Hisse senedi ortaklık hakkı, tahvil alacak hakkı verir. Yatırım fonu katılma belgesi ise fon portföyünde pay sahibi olmayı gösterir.

Tek Düzen Hesap Planı'nda menkul kıymetler 11. grupta izlenir: 110 Hisse Senetleri, 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları, 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları. Bu hesaplar alış bedeliyle açılır; dönem sonunda değerleme ile rayiç değere çekilir.

Değerleme ölçüsü

VUK m. 279, hisse senetleri ile fon portföyünün en az yüzde 51'i Türkiye'de kurulmuş şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgelerinin alış bedeliyle değerleneceğini belirtir. Bunlar dışında kalan her türlü menkul kıymet ise borsa rayici ile değerlenir.

Borsa rayici yoksa veya rayicin muvazaalı oluştuğu anlaşılırsa, alış bedeline vadesinde elde edilecek gelirin iktisap tarihinden değerleme gününe kadar geçen süreye isabet eden kısmı eklenir. Getirisi ihraç edenin kârına ve zararına bağlı olan ve değerleme günü itibarıyla hesaplanamayan menkul kıymetler ise alış bedeliyle değerlenir.

Borsa rayicinin uygulanması

Borsa rayici, değerlemeden önceki son muamele gününde borsada oluşan ortalama fiyattır. Değerleme günü ile son muamele günü aynı olmayabilir; hafta sonu ve tatil günleri bu ayrımı doğurur. Uygulamada borsanın ilan ettiği son fiyat esas alınır ve bu fiyatın kaynağı dosyalanır.

Rayiç uygulandığında menkul kıymetin defter değeri ile borsa değeri arasındaki fark, ilgili menkul kıymet hesabına veya değer düşüklüğü karşılığı hesabına yazılır. Farkın kâr mı zarar mı olduğu, 64. veya 65. gruptaki ilgili hesaba aktarılır. Bu işlem, henüz satılmayan bir kıymetten doğan değer değişimini dönem sonucuna taşır.

Alış bedeli ve maliyet

Alış bedeli, menkul kıymetin iktisap sırasında ödenen bedeldir. Hisse senetlerinde alış bedeline komisyon ve benzeri işlem giderlerinin eklenip eklenmeyeceği, vergi uygulamasında ayrıca değerlendirilir; muhasebe açısından menkul kıymet hesabına yazılan tutar ile fiilen ödenen tutar arasındaki farkın izlenmesi gerekir.

Alış bedeli yöntemi, borsa rayici bulunan kıymetlerde bile bazı hâllerde uygulanır. Bu nedenle hangi kıymetin hangi ölçüyle değerlendiği tablo hâlinde gösterilmelidir. Aynı portföyde bir kısmın rayiçle, bir kısmın alış bedeliyle değerlenmesi karışıklığa yol açabilir; ayrım kıymet türüne göre yapılır, mükellefin tercihine göre değil.

Değer düşüklüğü karşılığı

Borsa rayici bulunmayan veya rayiç yerine alış bedeli uygulanan kıymetlerde, değerleme gününde ortaya çıkan kalıcı değer kaybı için karşılık ayrılabilir. Karşılık, kıymetin defter değerini doğrudan silmez; ayrı bir hesapta gösterilir ve bilançoda indirim kalemi olarak yer alır.

Karşılık ayrılırken kaybın geçici mi kalıcı mı olduğu değerlendirilmelidir. Geçici fiyat dalgalanmaları için karşılık ayrılması, dönem kârını gereksiz yere düşürür. Karşılık sonraki dönemde ortadan kalkarsa iptal edilir ve gelir yazılır. Bu işlemlerin her biri gerekçeli ve belgeli olmalıdır; keyfî karşılık, vergi matrahını yönlendirme aracına dönüşür.

Faiz ve temettü tahakkuku

Tahvillerde dönem sonuna kadar işleyen faiz, değerleme günü itibarıyla hesaplanır ve ilgili gelir hesabına tahakkuk ettirilir. Bu tutar tahsil edilmemiş olsa bile dönemin geliridir. Faiz tahakkuku ile borsa rayici değerlemesi birbirine karıştırılmamalıdır; biri gelir, diğeri değer değişimidir.

Hisse senetlerinde kâr dağıtımı kararı alınmış ancak ödeme yapılmamışsa temettü alacağı tahakkuk ettirilir. Tahakkuk, hakkın doğduğu tarihe göre yapılır. Bu ayrım, gelir tablosunun dönemsellik ilkesine uygun olmasını sağlar. Aksi hâlde tahsilat tarihine göre gelir yazılır ve dönem sonuçları kayar.

Dönem sonu kontrolü

Menkul kıymet portföyü için dönem sonunda bir değerleme tablosu hazırlanır. Tabloda kıymetin adı, adedi, alış bedeli, defter değeri, değerleme ölçüsü, değerleme günü değeri ve fark sütunları bulunur. Bu tablo hem muhasebe kaydının hem de denetimin dayanağıdır.

Kontrol sırasında portföyün fiziki veya kaydi mevcudu ile defter kaydı karşılaştırılır. Bankada saklanan kıymetler için banka ekstresi alınır. Satılmış ancak kayıttan düşülmemiş kıymet, en sık rastlanan hatadır. Değerleme tablosunun toplamı ile 11. grup hesapların bakiyesi uyuşmuyorsa farkın kaynağı bulunmadan dönem kapatılmamalıdır. Tablo, denetimde portföyün dönem başı ve dönem sonu değerleri arasındaki değişimi tek bakışta gösterecek biçimde düzenlenmelidir. Böylece alım, satım ve değerleme etkileri birbirinden ayrılabilir. Portföydeki her kıymet için alış tarihi ve bedeli de saklanmalıdır; bu bilgi olmadan sonraki dönemde satış kârı veya zararı doğru hesaplanamaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.