Öz Kaynakların Envanteri
Ödenmiş sermaye, yedekler, geçmiş yıl kâr ve zararları ile dönem net kârının dönem sonu kontrolünü, sermaye artırımı ve kâr dağıtımının öz kaynaklara etkisini açıklar.
Öz kaynakların yapısı
Öz kaynaklar, işletme sahiplerinin varlıklar üzerindeki haklarını gösteren ve yabancı kaynaklardan sonra gelen finansman kaynağıdır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 50 Ödenmiş Sermaye, 51 Hisse Senedi İhraç Primleri, 52 Hisse Senedi İptal Kârları, 54 Kâr Yedekleri, 57 Geçmiş Yıl Kârları, 58 Geçmiş Yıl Zararları ve 59 Dönem Net Kârı hesapları bu grubu oluşturur.
Öz kaynak envanteri, sermayenin gerçekten ödenip ödenmediğini, yedeklerin doğru sınıflandırıldığını ve geçmiş yıl sonuçlarının dönem sonucuyla uyumunu kontrol eder. Bu kontrol yapılmazsa bilançonun pasif tarafı, aktifteki varlıklarla tutarsız bir görünüm alır.
Ödenmiş sermaye
Ödenmiş sermaye, ortakların şirkete taahhüt ettikleri sermayenin fiilen ödenmiş kısmıdır. Kayıtta 501 Ödenmemiş Sermaye hesabı ile 500 Ödenmiş Sermaye hesabı karşı karşıya çalışır. Ortak payını ödedikçe 501 hesap kapanır, 500 hesap artar.
Dönem sonunda 501 hesapta kalan bakiye, henüz ödenmemiş sermaye taahhüdünü gösterir. Bu tutar bilançoda sermayeden indirim kalemi olarak yer alır. Sermaye artırımı yapılmış ancak tescil edilmemişse kayıt henüz sermaye hesabına alınmamalıdır. Bu ayrım, sermayenin hukuki durumunu olduğundan farklı göstermemek için gereklidir.
Yedekler
Yedekler, kârdan ayrılan ve işletmede bırakılan tutarlardır. 541 Hisse Senedi İhraç Primleri, 542 Hisse Senedi İptal Kârları ve 548 Diğer Sermaye Yedekleri sermaye yedekleri; 540 Yasal Yedekler ile 549 Diğer Kâr Yedekleri ise kâr yedekleri içinde yer alır.
Yedeklerin sınıflandırılması, hangi kaynaktan doğduğuna ve hangi amaçla ayrıldığına bağlıdır. Yasal yedekler kanuni zorunlulukla ayrılır; olağanüstü yedekler genel kurul kararıyla oluşur. Dönem sonunda yedek hesaplarının bakiyeleri, genel kurul kararları ve ana sözleşme ile karşılaştırılır. Yanlış sınıflandırma, kâr dağıtımı hesabını da bozar.
Geçmiş yıl kâr ve zararları
Geçmiş yıl kârları, önceki dönemlerde oluşup dağıtılmayan ve yedeklere aktarılmayan kârlardır. Geçmiş yıl zararları ise önceki dönemlerin kapatılmamış zararlarıdır. Dönem sonunda 590 Dönem Net Kârı hesabındaki bakiye, genel kurul kararıyla 570 veya 580 hesaplarına aktarılır.
Zarar varsa önce geçmiş yıl kârlarından, yetmezse yedeklerden mahsup edilir. Mahsup sırası, şirketin hukuki düzenine ve genel kurul kararına göre belirlenir. Bu işlem yapılmadan yeni döneme geçilmesi, zararın bilançoda görünmez hâle gelmesine yol açar. Geçmiş yıl zararları, öz kaynağı azaltan bir kalem olarak açıkça gösterilmelidir.
Dönem net kârı ve kâr dağıtımı
Dönem net kârı, gelir tablosunun sonucudur ve 590 hesapta izlenir. Dönem sonunda bu hesap, bilançoya aktarılmadan önce vergi karşılıkları ve yasal yedekler açısından kontrol edilir. Kâr dağıtımı kararı alınmışsa dağıtılacak tutar 331 Ortaklara Borçlar hesabına aktarılır.
Dağıtım sırasında yasal yedek ayrımı, vergi ve fon kesintileri ile varsa imtiyazlı pay sahiplerinin hakları dikkate alınır. Dağıtılmadan bırakılan kısım 570 veya ilgili yedek hesabına geçer. Kâr dağıtımı, dönem sonu envanterinin bir parçasıdır; çünkü öz kaynağın hangi kalemde kalacağını belirler.
Sermaye artırımı ve azaltımı
Sermaye artırımı, ortakların yeni taahhütleriyle veya iç kaynaklardan yapılabilir. İç kaynaklardan artırımda yedekler ve geçmiş yıl kârları sermayeye eklenir; bu işlem işletmeye nakit girişi sağlamaz, yalnız öz kaynak kalemleri arasında aktarım yapar. Dış kaynaklı artırımda ise 501 hesap yeniden çalışır.
Sermaye azaltımı, zararların kapatılması veya ortaklara pay iadesi amacıyla yapılabilir. Azaltımda alacaklıların korunması için kanuni prosedür izlenir. Dönem sonu kontrolünde sermaye hareketlerinin ticaret siciline tescil tarihi ile muhasebe kaydı tarihi karşılaştırılır. Tescil edilmemiş bir artırımın sermaye hesabına yazılması, öz kaynağı olduğundan yüksek gösterir.
Dönem sonu kontrolü
Öz kaynak kontrolü, bilançonun pasif toplamının aktif toplamına eşitliğiyle başlar. Ardından her öz kaynak hesabının bakiyesi, genel kurul kararları, ana sözleşme ve pay defteri ile karşılaştırılır. Sermaye hesabındaki tutar, ticaret sicilindeki ödenmiş sermayeyle uyuşmalıdır.
Kontrol listesinde 501 hesabın kalan bakiyesi, 570 ve 580 hesaplarının mahsup durumu, 590 hesabın dağıtımı ve yedeklerin sınıflandırması ayrı satırlardır. Bu kalemlerin her biri bir karara veya belgeye dayanmalıdır. Öz kaynak hareketleri yalnız muhasebe içi bir aktarım gibi görünse de ortaklık haklarını ve kâr payını doğrudan etkilediği için ayrıca özen gerektirir. Bu nedenle öz kaynak hareketleri, yalnız muhasebe departmanının değil yönetim organının kararlarıyla birlikte izlenmelidir. Karar ile kayıt arasındaki tarih farkı da not edilmelidir. Bu notlar, izleyen dönemde yapılacak sermaye ve kâr dağıtımı işlemlerinin dayanağını oluşturur ve öz kaynak değişim tablosunun doğruluğunu sağlar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.