Stokların Envanteri ve Değerlemesi
Stok sayımını, emtianın maliyet bedeliyle değerlenmesini, değer düşüklüğü hâlinde emsal bedel uygulamasını, hasarlı ve hurda malların değerlemesini açıklar.
Stokların kapsamı
Stoklar, işletmenin satmak, üretimde kullanmak veya tüketmek üzere elinde bulundurduğu mallardır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 150 İlk Madde ve Malzeme, 151 Yarı Mamuller, 152 Mamuller, 153 Ticari Mallar, 157 Diğer Stoklar ve 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı hesapları bu grubu oluşturur.
Stok envanteri, hem miktar hem tutar olarak yapılır. Miktar sayımla, tutar değerlemeyle belirlenir. İkisinden biri eksik kalırsa sonuç yanlış olur: Doğru sayılmış fakat yanlış değerlenmiş stok, bilançoda yanlış tutarla görünür.
Sayım ve sayım farkları
Stok sayımı dönem sonunda, depo hareketleri durdurularak yapılır. Sayım listesinde malın kodu, adı, birimi, miktarı ve durumu yer alır. Sayımı yapan kişi ile kaydı tutan kişinin ayrılması, iç kontrol açısından önemlidir. Sayım listeleri imzalanır ve dönem sonu dosyasında saklanır.
Sayım sonucu kayıtla uyuşmuyorsa farkın nedeni araştırılır. Giriş veya çıkış fişinin girilmemesi, sevkiyatın kayda geçmemesi, fire veya zayi gibi nedenler ayrıştırılır. Bulunamayan noksanlar ilgili gider hesabına, fazlalar ise gelir hesabına yazılır. Sayım farklarının her dönem aynı hesaba atılması, gerçek nedeni gizler.
Maliyet bedeli
VUK m. 274, emtianın maliyet bedeliyle değerleneceğini belirtir. Ticari malda maliyet, alış bedeli ile taşıma, gümrük, sigorta gibi müteferri giderlerin toplamıdır. İmal edilen mallarda ise VUK m. 275 maliyetin unsurlarını sayar: hammadde bedeli, işçilik, genel imal giderlerinden mamule düşen pay, isteğe bağlı olarak genel idare giderlerinden düşen pay ve zorunlu ambalaj bedeli.
Maliyet yöntemi seçilirken stokun niteliğine uygun yöntem kullanılır. İlk giren ilk çıkar, ortalama maliyet veya gerçek parti maliyeti gibi yöntemler farklı sonuçlar verir. Yöntem dönem içinde tutarlı uygulanmalı; yöntem değişikliği gerekçelendirilmelidir. Aksi hâlde aynı stok kalemi dönemden döneme farklı maliyetlerle görünür.
Değer düşüklüğü ve emsal bedel
VUK m. 274, emtianın maliyet bedeline nazaran değerleme günündeki satış bedellerinin yüzde 10 ve daha fazla düşüklük göstermesi hâlinde mükellefin maliyet bedeli yerine emsal bedeli ölçüsünü uygulayabileceğini düzenler. Bu hüküm mamuller için de uygulanabilir.
Emsal bedeli, gerçek bedeli bilinmeyen malın değerleme gününde satılması hâlinde emsaline göre haiz olacağı bedeldir. Takdir komisyonu veya Maliye Bakanlığının belirlediği usullerle tespit edilir. Değer düşüklüğü ayrımı yapılırken düşüşün geçici piyasa dalgalanması mı yoksa kalıcı değer kaybı mı olduğu değerlendirilmelidir.
Hasarlı, bozuk ve hurda mallar
VUK m. 278, yangın, deprem ve su basması gibi afetler yüzünden veya bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak, paslanmak gibi hâller neticesinde iktisadi kıymetlerinde önemli azalış olan emtia ile maliyetinin hesaplanması mutat olmayan hurda ve döküntülerin emsal bedeliyle değerleneceğini belirtir.
Bu tür mallar için maliyet bedelinde ısrar etmek, bilançoda değeri olmayan bir varlığı taşımak anlamına gelir. Değerleme sırasında hasar tespit tutanağı, sigorta eksperi raporu veya imha tutanağı gibi belgeler aranır. İmha edilmesi gereken mallar için Maliye Bakanlığının belirlediği usuller çerçevesinde işlem yapılabilir.
Fire ve normal kayıplar
Üretim ve depolama sırasında oluşan normal fire, stokun maliyetine veya üretim maliyetine dahil edilir. Olağanüstü kayıplar ise ayrıca belgelenir ve dönem gideri olarak izlenir. Normal fire oranı, işletmenin geçmiş verileri ve sektör uygulamasıyla belirlenir; keyfî bir oran kullanılamaz.
Fire kaydı, stok miktarını azaltırken maliyet hesaplarını da etkiler. Firenin hangi üretim partisine ait olduğu bilinmiyorsa ortalama yöntemle dağıtılır. Dönem sonu sayımında fire kayda alınmamışsa stok fazla, maliyet eksik görünür. Bu nedenle fire kayıtları sayımdan önce tamamlanmalıdır.
Stok değerlemesinin kontrolü
Dönem sonunda stok değerleme tablosu hazırlanır. Tabloda mal kodu, miktar, birim maliyet, toplam maliyet, varsa değer düşüklüğü ve değerleme sonucu yer alır. Tablo toplamı, 15. grup hesapların bakiyesiyle karşılaştırılır. Fark varsa kaydı olmayan stok veya kartı olmayan kayıt aranır.
Stok devir hızı ve yaşlandırma da kontrol aracıdır. Uzun süre hareket görmeyen stoklar değer düşüklüğü açısından incelenir. Sayım listesi, stok kartı ve muhasebe bakiyesi üçlüsü uyuşmuyorsa dönem kapatılmamalıdır. Bu üçlü kontrol, stokların hem miktar hem tutar olarak gerçeğe uygun görünmesini sağlar. Sayım listeleri ile stok kartları arasındaki farklar tutanakla kapatılmalı, sözlü açıklamayla geçiştirilmemelidir. Aksi hâlde bir sonraki dönem sayımı aynı farkla başlar ve hata kalıcı hâle gelir. Sayım tutanaklarının tarih ve saat bilgisi taşıması, sonradan yapılan düzeltmelerle karıştırılmasını da önler ve denetimde sayımın gerçekten dönem sonunda yapıldığını gösterir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.