Ticari Alacaklar ve Şüpheli Alacaklar

Alıcılar ve alacak senetlerinin dönem sonu mutabakatını, senetli alacaklarda reeskontu, şüpheli alacak karşılığını ve değersiz alacakların silinmesini açıklar.

Ticari alacakların kapsamı

Ticari alacaklar, işletmenin asıl faaliyeti kapsamında mal satışı veya hizmet ifasından doğan alacaklarıdır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 120 Alıcılar, 121 Alacak Senetleri, 126 Verilen Depozito ve Teminatlar, 128 Şüpheli Ticari Alacaklar ve 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı hesapları bu grubu oluşturur.

Dönem sonunda alacakların gerçekten tahsil edilebilir olup olmadığı değerlendirilir. Kayıtta görünen bir alacak, borçlu ödeyemeyecek durumdaysa işletme için varlık değildir. Envanterin amacı, bu farkı zamanında görmek ve tablolara yansıtmaktır.

Alacakların değerleme ölçüsü

VUK m. 281, alacakların mukayyet değerleriyle değerleneceğini belirtir. Mevduat veya kredi sözleşmelerine dayanan alacaklar, değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır. Vadesi gelmemiş senede bağlı alacaklar ise değerleme gününün kıymetine irca olunabilir.

İrca işleminde senette faiz oranı yazılıysa bu oran, yazılı değilse Cumhuriyet Merkez Bankasının resmi iskonto haddi uygulanır. Bu işlem, vadesi gelecekte olan senedin bugünkü değerini bulmayı amaçlar. Reeskont olarak adlandırılan bu düzeltme, alacağın nominal tutarı ile bugünkü değeri arasındaki farkı dönem sonucuna taşır.

Reeskont kaydı

Reeskont, vadeli senetlerin değerleme günündeki karşılığını hesaplama işlemidir. Alacak senetleri için hesaplanan reeskont tutarı, 122 Alacak Senetleri Reeskontu hesabına alacak yazılır; karşılığında 647 Reeskont Faiz Giderleri veya ilgili gider hesabı borçlanır. Böylece bilançoda alacak, gerçek değeriyle görünür.

Reeskont yalnız senetli alacaklarda uygulanır; açık hesap alacaklar için uygulanmaz. Hesap dönemi sonunda ayrılan reeskont, izleyen dönemde ters kayıtla çözülür. Reeskont oranı ve süresi hesaplama tablosunda gösterilmeli, senedin vadesi ve faiz oranı belgelenmelidir. Oranın keyfî seçilmesi, kârı dönemler arasında kaydırma sonucu doğurur.

Şüpheli alacak

VUK m. 323, ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesiyle ilgili olmak şartıyla dava veya icra safhasında bulunan alacakları, yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan ve belirli bir tutarı aşmayan alacakları şüpheli alacak sayar.

Şüpheli alacaklar için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir. Karşılığın hangi alacaklara ait olduğu karşılık hesabında gösterilir. Teminatlı alacaklarda karşılık, teminattan geri kalan miktarla sınırlıdır. Bu hükümler, karşılık ayrılmasını keyfîlikten çıkarıp belirli şartlara bağlar.

Karşılık ayırma süreci

Şüpheli alacak karşılığı ayrılmadan önce alacağın gerçekten şüpheli hâle geldiği belgelenir. Dava açılmışsa dava dosyası, icra takibi başlatılmışsa takip evrakı, protesto çekilmişse protesto belgesi dosyaya konur. Karşılık tutarı, alacağın tamamı değil tahsil edilemeyeceği değerlendirilen kısmıdır.

Kayıtta 654 Karşılık Giderleri hesabı borçlanır, 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı hesabı alacaklanır. Alacak 128 Şüpheli Ticari Alacaklar hesabına aktarılırken 120 veya 121 hesabı kapatılır. Sonraki dönemde tahsilat olursa karşılık çözülür ve tahsil edilen tutar gelir yazılır. Karşılığın çözülmesi ile alacağın silinmesi farklı işlemlerdir.

Değersiz alacak

VUK m. 322, kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkân kalmayan alacakları değersiz alacak olarak tanımlar. Değersiz alacaklar bu mahiyete girdikleri tarihte tasarruf değerlerini kaybeder ve mukayyet kıymetleriyle zarara geçirilerek yok edilir.

Değersiz alacak için karşılık beklenmez; alacak doğrudan zarar yazılır. Ancak bunun için mahkeme kararı, icra dosyasının kapanması veya borçlunun aciz belgesi gibi kanaat verici bir vesika gerekir. Yalnızca tahsil edilemediği söylenerek alacağın silinmesi, vergi açısından kabul edilmez ve sonradan yapılan incelemede sorun doğurur.

Mutabakat ve kontrol

Dönem sonunda alıcı ve satıcı bakiyeleri karşılıklı mutabakata tabi tutulur. İşletmenin alıcıdan alacaklı göründüğü bir hesapta, alıcının kaydında aynı tutarın borç görünmesi gerekir. Fark varsa kayıt tarihi, tutarı ve belgesi karşılaştırılır. Mutabakat mektubu veya e-posta teyidi bu sürecin kanıtıdır.

Kontrol listesinde yaşlandırma raporu önemli yer tutar. Vadesi geçen alacaklar yaşlandırılır; hangi alacağın ne kadar süredir ödenmediği görülür. Şüpheli alacak değerlendirmesi bu rapora dayandırılır. 120 ve 121 hesaplarının toplamı ile cari hesap ekstreleri uyuşmuyorsa dönem kapatılmadan fark araştırılmalıdır. Mutabakat sırasında yalnız bakiye değil, vadeler ve teminat bilgileri de karşılaştırılmalıdır. Teminatı bulunan bir alacak için karşılık ayrılırken teminat tutarının düşülmesi gerektiği unutulmamalıdır. Yaşlandırma raporundaki vadeler, cari kartlardaki vade tarihleriyle tutarlı olmalıdır. Aksi hâlde vadesi geçmiş görünen bir alacak aslında vadesi gelmemiş olabilir ve gereksiz karşılık ayrılır. Bu nedenle yaşlandırma raporu, cari kartlardan üretilmeli ve elle tutulan ayrı bir listeden değil kayıttan beslenmelidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.