Yabancı Kaynakların Envanteri
Ticari borçların, banka kredilerinin, vergi ve personel borçlarının mutabakatını, borç senetlerinde reeskontu, karşılıkları ve pasif geçici hesapları açıklar.
Yabancı kaynakların kapsamı
Yabancı kaynaklar, işletmenin üçüncü kişilere olan borçlarıdır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 30 Mali Borçlar, 32 Ticari Borçlar, 33 Diğer Borçlar, 34 Alınan Avanslar, 35 Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım Hakedişleri, 36 Ödenecek Vergi ve Yükümlülükler, 37 Borç ve Gider Karşılıkları ve 38 Gelecek Yıllara Ait Gelirler ve Gider Tahakkukları grupları yer alır.
Yabancı kaynakların envanteri, borcun gerçekten var olup olmadığını, tutarının doğru olup olmadığını ve hangi döneme ait olduğunu belirlemeyi amaçlar. Eksik gösterilen borç, öz kaynağı ve kârı olduğundan yüksek gösterir; fazla gösterilen borç ise tersi sonuç doğurur.
Borçların değerleme ölçüsü
VUK m. 285, borçların mukayyet değerleriyle değerleneceğini belirtir. Mevduat veya kredi sözleşmelerine dayanan borçlar, değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır. Vadesi gelmemiş senede bağlı borçlar ise değerleme gününün kıymetine irca olunabilir.
İrca sırasında senette faiz oranı yazılıysa bu oran, yazılı değilse Cumhuriyet Merkez Bankasının resmi iskonto haddi uygulanır. Aynı madde, alacak senetlerini değerleme gününün kıymetine irca eden mükelleflerin borç senetlerini de aynı şekilde işleme tabi tutmak zorunda olduğunu düzenler. Bu hüküm, simetri ilkesini korur; tek taraflı reeskont kabul edilmez.
Ticari borçların mutabakatı
Satıcılar, borç senetleri ve diğer ticari borçlar dönem sonunda karşılıklı mutabakata tabi tutulur. İşletmenin satıcıya borçlu göründüğü tutar, satıcının kaydındaki alacakla uyuşmalıdır. Fark varsa sevkiyatın kayda geçmemesi, iade faturasının işlenmemesi veya ödemenin yanlış cariye yazılması gibi nedenler araştırılır.
Mutabakat sırasında yalnız bakiye değil, vadeler ve döviz cinsi de karşılaştırılır. Yabancı para borçlar değerleme günü kuruyla çevrilir ve kur farkı ilgili kambiyo kârı veya zararı hesabına yazılır. Mutabakat mektupları dosyalanır; sözlü teyit yeterli sayılmaz.
Banka kredileri ve tahviller
Banka kredileri dönem sonunda kalan anapara ve işlemiş faizle birlikte gösterilir. Faiz tahakkuku, kredinin kullanıldığı döneme ait giderin o dönemde yazılmasını sağlar. Kısa vadeli kredilerin uzun vadeli kısma aktarılması, vade yapısına göre yapılır.
VUK m. 286, eshamlı şirketlerle iktisadi kamu müesseselerinin çıkardıkları tahvilleri itibari değerleriyle değerlemeye mecbur olduklarını belirtir. Tahvil ihraç giderleri ve iskontoları ayrı hesaplarda izlenir. Dönem sonunda tahvil anaparası, işlemiş faizi ve varsa itfa planı birlikte kontrol edilir. Bu kontrol, borcun bilançoda doğru vadede ve doğru tutarda görünmesini sağlar.
Vergi ve personel borçları
Ödenecek vergi ve yükümlülükler grubunda KDV, gelir vergisi stopajı, damga vergisi ve sosyal güvenlik primleri izlenir. Dönem sonunda bu borçların beyanname ve tahakkuk tutarlarıyla uyumu kontrol edilir. Hesaplanan KDV ile indirilecek KDV mahsubu sonucu ödenecek veya devreden tutar belirlenir.
Personel borçları, ücret tahakkukları ve kesintilerden doğar. Ücret gideri ilgili döneme yazılmalı; ödenmemiş olsa bile borç olarak gösterilmelidir. Bu kalemlerin eksik kaydı, hem gideri hem borcu düşük gösterir. Kontrolde bordro toplamı, 335 ve 360 hesapların bakiyesiyle karşılaştırılır.
Karşılıklar ve pasif geçici hesaplar
VUK m. 288, hasıl olan veya husulü beklenen fakat miktarı kesin olarak kestirilemeyen ve işletme için borç niteliği taşıyan bazı zararları karşılamak için hesaben ayrılan tutarları karşılık olarak tanımlar. Karşılıklar mukayyet değerleriyle pasifleştirilir. Karşılık, gerçekleşmiş bir borç değil, beklenen bir yükümlülüktür.
VUK m. 287 ise gelecek hesap dönemlerine ait peşin tahsil edilen hasılat ile cari döneme ait olup henüz ödenmemiş giderlerin mukayyet değerleri üzerinden pasifleştirileceğini belirtir. Bu kalemler, gelir ve giderin dönemlere doğru dağıtılmasını sağlar. Karşılık ile pasif geçici hesap karıştırılmamalıdır: biri belirsiz zarar, diğeri zamanlama farkıdır.
Dönem sonu kontrolü
Yabancı kaynakların kontrolü, borç listesi ile mizanın karşılaştırılmasıyla başlar. Her borcun cari adı, tutarı, vadesi ve para birimi listede görünmelidir. Vadeler, kısa ve uzun vadeli ayrımın doğru yapılması için gereklidir. Yanlış vade ayrımı, bilançonun likidite görünümünü bozar.
Kontrol listesinde borç senetleri reeskontu, tahvil faiz tahakkuku, karşılıklar ve ertelenen gelirler ayrı satırlarda yer alır. Bu kalemlerin hesaplama tabloları dosyalanır. Borçların toplamı ile 30-38 grup hesapların bakiyesi uyuşmuyorsa fark bulunmadan dönem kapatılmamalıdır. Ayrıca şarta bağlı yükümlülükler, borç olarak kayda alınmasa bile dipnotta açıklanmalıdır. Borç listesinin mizanla uyumu sağlandıktan sonra vadeler yeniden gözden geçirilmeli; bir yıl içinde ödenecek tutarlar kısa vadeli grupta, daha uzun vadeli tutarlar uzun vadeli grupta gösterilmelidir. Vade yeniden gözden geçirilirken döviz borçlarının değerleme günü kuruyla çevrildiği de kontrol edilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.