Bilançonun Yapısı ve Kalemleri
Bilançonun aktif-pasif dengesini, dönen ve duran varlık ayrımını, yabancı kaynak ile öz kaynak yapısını ve kalemlerin hangi değerleme ölçüsüyle tabloya girdiğini açıklar.
Bilançonun tanımı ve denklemi
Bilanço, envanterde sayılan ve değerlenen kıymetlerin tasnifli bir özetidir. İki tarafı vardır: aktifte mevcutlar ve alacaklar, pasifte ise borçlar yer alır. İki taraf arasındaki fark işletmenin öz sermayesini verir ve öz sermaye pasife yazılarak denklik sağlanır.
Bu denklik bir tanım değil, muhasebe sisteminin zorunlu sonucudur: her kayıt en az iki hesabı etkilediği için varlıklar toplamı her zaman kaynaklar toplamına eşit kalır. Bilanço okunurken bu denge akılda tutulmalı; aktifteki bir artışın mutlaka bir kaynak artışıyla veya başka bir varlığın azalışıyla finanse edildiği görülmelidir. Bilançonun iki tarafı aynı büyüklüğü iki farklı açıdan anlatır: aktif, kaynakların hangi kıymetlere bağlandığını; pasif ise bu kıymetlerin kimin parasıyla finanse edildiğini gösterir. Bu nedenle bir işletmenin borçlanma tercihi, bilançonun pasif tarafındaki dağılımdan okunur.
Aktifin sınıflandırılması
Aktif kalemler likidite esasına göre sıralanır. Bir yıl içinde nakde dönüşmesi veya tüketilmesi beklenen varlıklar dönen varlıklardır: kasa, banka, menkul kıymetler, ticari alacaklar, stoklar ve peşin ödenmiş giderler. Bir yıldan uzun süre işletmede kalacak varlıklar duran varlık olarak gösterilir.
Bu ayrım analiz açısından kritiktir; çünkü kısa vadeli borçların ödenme kaynağı esas olarak dönen varlıklardır. Stokların ve alacakların niteliği de burada önem kazanır: satılamayan stok veya tahsil edilemeyen alacak, kâğıt üzerinde varlık görünse de gerçekte ödeme gücü sağlamaz. Dönen varlıkların bileşimi de yorumu değiştirir. Nakit ve menkul kıymetler doğrudan ödeme gücü sağlarken, stok önce satılmalı, alacak ise önce tahsil edilmelidir. Bu dönüşüm süreleri uzadıkça aynı tutardaki dönen varlık, borç ödemede daha az işe yarar. Analistin sorduğu soru yalnız tutar değil, kalitenin ne olduğudur.
Pasifin sınıflandırılması
Pasif iki ana bölüme ayrılır: yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar. Yabancı kaynaklar, kısa vadeli (bir yıl içinde ödenecek) ve uzun vadeli borçlar olarak sıralanır. Öz kaynaklar ise ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri, kâr yedekleri, geçmiş yıl kârları ve dönem net kârından oluşur.
Öz kaynak, işletme sahiplerinin işletmeye tahsis ettiği tutar ile birikmiş sonuçların toplamıdır. Zarar dönemlerinde öz kaynak azalır; sermaye yedekleri bunu dengeleyebilir. Pasifin yapısı, işletmenin finansman riskini doğrudan gösterir: borç ağırlıklı yapı faiz ve geri ödeme baskısı üretir. Uzun vadeli borçların vadesi ve faiz yapısı da pasifte ayrıca incelenir. Kısa vadeli borcun uzun vadeli borca dönüşmesi, işletmenin yeniden finansman ihtiyacını artırır. Öz kaynağın toplam pasif içindeki payı ise işletmenin şoklara dayanma kapasitesinin kaba bir göstergesidir.
Değerleme ölçüleri
Bilançodaki tutar, kalemin defterdeki adı değil değerleme sonucudur. Vergi Usul Kanunu değerleme ölçülerini sayar: maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet değer, itibari değer, vergi değeri, rayiç bedel ve emsal bedeli. Her kalem niteliğine uygun ölçüyle değerlenir.
Gayrimenkuller ve demirbaşlar kural olarak maliyet bedeliyle; alacaklar ve borçlar mukayyet değerle; emtia maliyet bedeliyle değerlenir. Amortismana tabi kıymetlerde yıllık aşınma payı düşülür. Değerleme farkları, tablo okunurken kâr veya öz kaynak üzerinden etkisini gösterir. Değerleme sonuçları bilançonun karşılaştırılabilirliğini doğrudan etkiler. Aynı nitelikteki iki makinenin farklı yıllarda alınmış olması, maliyet bedeli esasında farklı tutarlar doğurur. Bu nedenle enflasyonist dönemlerde eski tarihli maliyet bedelleri, varlığın bugünkü değerini olduğundan düşük gösterebilir. Bu fark, oran analizinde aktif devir hızını ve kârlılığı da bozar; dolayısıyla düzeltme yapılmadan karşılaştırma yapılmamalıdır.
Bilanço düzenleme kuralları
Bilanço düzenlenirken kalemler brüt olarak gösterilir; karşılıklar ilgili varlığın altında veya pasifte ayrı kalem olarak yer alır. Bir varlık ile aynı kişiye ait borcun netleştirilmesi kural olarak yapılmaz, çünkü netleştirme tablonun bilgi değerini düşürür.
Dönem sonunda envanter çıkarılır, değerleme yapılır ve dönem sonu işlemleri kaydedilir. Bu adımlar tamamlanmadan bilanço kesinleşmez. Ayrıca tablo, işletmenin sürekliliği varsayımına dayanır: varlıklar tasfiye değeriyle değil, faaliyetine devam edeceği varsayımıyla değerlenir. Bilançonun düzenlenme tarihi de önemlidir. Bilanço günü ile tablonun onaylandığı tarih arasındaki olaylar, bazı durumlarda tabloyu etkiler. Bu nedenle tablo okunurken dönem sonrası önemli olaylar ve bunların dipnotlarda açıklanıp açıklanmadığı kontrol edilir.
Bilançonun analitik okunması
Bilançoyu analitik okumak, kalemleri tek tek değil ilişkileriyle görmektir. Stok artışı satış artışıyla desteklenmiyorsa atıl stok; alacak artışı tahsilatla desteklenmiyorsa tahsilat riski; borç artışı yatırımla desteklenmiyorsa finansman baskısı vardır. Bilanço bu ilişkilerin haritasıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.