Defteri Kebir ve Mizan

Yevmiye kayıtlarının defteri kebire aktarılmasını, kebir hesaplarının kalanlarının bulunmasını, mizanın düzenlenmesini ve mizanla tespit edilemeyen hataları açıklar.

Defteri kebir nedir?

Defteri kebir, yevmiye defterine kaydedilen işlemlerin hesaplara dağıtılarak izlendiği defterdir. Yevmiye defteri işlemleri tarih sırasıyla gösterir; defteri kebir ise aynı işlemleri hesap bazında toplar. Bu nedenle kebire büyük defter de denir.

Kebirde her hesap için ayrı bir sayfa veya bölüm açılır. Hesabın adı ve kodu başa yazılır; borç ve alacak sütunları oluşturulur. Yevmiyedeki her satır, ilgili hesabın ilgili tarafına aktarılır. Aktarma sırasında tarih ve yevmiye numarası da yazılarak izlenebilirlik korunur.

Defteri kebir, hesap kalanlarının görülmesini sağlar. Kasa, banka, alıcılar, satıcılar gibi hesapların dönem içindeki hareketi ve dönem sonundaki durumu burada izlenir. Bilanço ve gelir tablosu, kebir hesaplarının kalanlarından hareketle düzenlenir.

Yevmiyeden kebire aktarma

Aktarma, yevmiye kaydındaki her satırın ilgili kebir hesabına geçirilmesidir. Borç tutarı hesabın borç sütununa, alacak tutarı alacak sütununa yazılır. Aktarma sırasında hesap adının ve tutarın doğru olması, kaydın bütünlüğü için zorunludur.

Aktarma yöntemi iki biçimde olabilir: tek tek aktarma veya toplu aktarma. Tek tek aktarmada her yevmiye satırı ayrı ayrı kebire geçirilir. Toplu aktarmada belirli dönem sonunda hesapların toplamları aktarılır. Hangisi seçilirse seçilsin, yevmiye ile kebir arasındaki tutarlar uyuşmalıdır.

Aktarma sırasında yapılan hatalar, mizanın tutmamasına yol açar. Bir tutarın eksik veya fazla aktarılması, bir hesabın atlanması ya da borç-alacak yönünün karıştırılması bu tür hatalardandır. Bu nedenle aktarma sonrasında mizan düzenlenerek kontrol yapılır.

Mizan nedir?

Mizan, defteri kebir hesaplarının dönem başı kalanlarını, dönem içi hareketlerini ve dönem sonu kalanlarını toplu olarak gösteren tablodur. Mizan, kayıtların doğruluğunu kontrol etmenin ve tablolara geçiş yapmanın aracıdır.

Mizanda her hesap için hesap kodu, hesap adı, borç toplamı, alacak toplamı ve kalan sütunları bulunur. Kalan sütunu borç ve alacak olarak ikiye ayrılabilir. Dönem başı mizanı, dönem içi mizanı ve dönem sonu mizanı farklı zamanlarda düzenlenir.

Mizanın temel kuralı, borç toplamlarının alacak toplamlarına eşit olmasıdır. Bu eşitlik, çift taraflı kayıt ilkesinin doğal sonucudur. Mizan denk değilse, kayıtlarda veya aktarmalarda bir hata vardır ve bu hata bulunmadan tablo düzenlenmemelidir.

Mizanın düzenlenmesi

Mizan düzenlenirken önce her hesabın borç ve alacak toplamları alınır. Sonra büyük toplamdan küçük toplam çıkarılarak kalan bulunur. Kalan, büyük tarafın sütununa yazılır. Tüm hesaplar için bu işlem tamamlandığında borç ve alacak kalanları toplamı karşılaştırılır.

Mizanda hesapların sıralaması genellikle hesap planındaki kod sırasına göre yapılır. Bu, bilanço ve gelir tablosu kalemlerine geçişi kolaylaştırır. Bilanço hesapları 1-5, gelir tablosu hesapları 6, maliyet hesapları 7 grubunda yer alır.

Dönem sonu mizanı, envanter ve değerleme işlemlerinden önce ve sonra olmak üzere iki aşamada düzenlenebilir. Envanter öncesi mizan, kayıtların genel doğruluğunu gösterir. Envanter sonrası mizan ise düzeltme kayıtları yapıldıktan sonra kesin tablolara esas alınır.

Mizanın sütunlarının eksiksiz doldurulması, sonraki kontrollerin sağlıklı yapılmasını sağlar. Boş bırakılan bir kalan veya yanlış tarafa yazılan bir tutar, hem mizanın denkliğini hem de tabloların doğruluğunu etkiler. Bu nedenle mizan, aceleyle değil, hesap hesap kontrol edilerek hazırlanmalıdır.

Mizanla bulunamayan hatalar

Mizanın denk olması, tüm hataların bulunduğu anlamına gelmez. Aynı tutarın hem borç hem alacak tarafına yanlış yazılması, mizanı bozmaz. Bir tutarın doğru hesaplara yanlış tutarla yazılması da dengeyi koruyabilir.

Yanlış hesaba yapılan kayıt, mizanı bozmadan yanlış bilgi üretir. Örneğin bir giderin stok hesabına yazılması, hem gideri hem stoğu yanlış gösterir; ancak borç-alacak dengesi korunur. Bu tür hatalar, hesap analizi ve belge karşılaştırmasıyla bulunur.

Kayıtların tamamen unutulması da mizanla bulunamaz. Bir işlem hiç kaydedilmemişse, borç ve alacak toplamları aynı oranda eksik kalır ve denge bozulmaz. Bu nedenle mizan, tamlık kontrolü için yeterli değildir; belge sayımı ve mutabakat gerekir.

Mizandan bilançoya geçiş

Dönem sonu mizanındaki bilanço hesaplarının kalanları bilançoya aktarılır. Aktif hesapların borç kalanları bilançonun aktifine, pasif hesapların alacak kalanları pasifine yazılır. İndirim hesapları, ilgili varlığın değerini azaltacak biçimde gösterilir.

Gelir tablosu hesaplarının kalanları ise gelir tablosuna aktarılır. Gelir hesapları alacak kalanı, gider hesapları borç kalanı verir. Bu kalanlar, gelir tablosunun kalemlerini oluşturur. Dönem sonunda bu hesaplar kapatılarak sonuç 690 DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI hesabına aktarılır.

Mizan ile tablolar arasındaki uyum, muhasebenin bütünlüğünü gösterir. Mizandaki bir hesabın tabloya yanlış aktarılması, tabloların birbirini tutmamasına yol açar. Bu nedenle geçiş öncesinde mizan toplamları ve hesap kalanları bir kez daha kontrol edilmelidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.