Duran Varlıklar ve Amortisman

Duran varlık gruplarını, maddi duran varlıkların maliyetini, amortismanın tanımını, oran ve süresini, amortisman kaydını ve duran varlık satışını açıklar.

Duran varlık kavramı

Duran varlıklar, işletmenin bir yıldan uzun süre kullandığı ve faaliyetlerinde yararlandığı varlıklardır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 2 grubunda izlenir. Maddi duran varlıklar, maddi olmayan duran varlıklar, mali duran varlıklar ve diğer duran varlıklar bu grubun alt sınıflarıdır.

Duran varlıkların temel özelliği, kullanım amacıdır. Satılmak için elde tutulan bir gayrimenkul stok niteliğindedir; faaliyette kullanılan bir bina ise maddi duran varlıktır. Bu ayrım, varlığın hangi hesapta izleneceğini ve nasıl değerleneceğini belirler.

Duran varlıklar bilançoda maliyet bedelinden birikmiş amortisman düşülerek gösterilir. Bu net tutara defter değeri veya bilanço değeri denir. Defter değerinin doğru hesaplanması, amortisman kayıtlarının düzenli tutulmasına bağlıdır.

Maddi duran varlıklar

Maddi duran varlıklar, fiziksel varlığı olan ve işletmede kullanılan unsurlardır. 250 ARAZİ VE ARSALAR, 251 YER ALTI VE YER ÜSTÜ DÜZENLERİ, 252 BİNALAR, 253 TESİS, MAKİNE VE CİHAZLAR, 254 TAŞITLAR, 255 DEMİRBAŞLAR ve 256 DİĞER MADDİ DURAN VARLIKLAR hesaplarında izlenir.

Maddi duran varlığın maliyeti, satın alma bedeli ile alım sırasında yapılan nakliye, sigorta, montaj ve gümrük gibi giderlerin toplamıdır. Kendi üretimiyle edinilen varlıklarda maliyet, üretim maliyetini içerir. Maliyete eklenmesi gereken giderin gider olarak yazılması, varlığın değerini eksik gösterir.

257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR hesabı, maddi duran varlıklar için ayrılan amortismanları toplar. Bu hesap aktif grubunda yer alır ancak alacak kalanı verir; ilgili varlık hesabının değerini azaltır. Bilançoda varlık, maliyet bedeli ile birikmiş amortisman arasındaki farkla gösterilir.

Amortisman nedir?

Amortisman, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya değer kaybına uğrayan varlıkların değerinin, kullanım süresi boyunca gider olarak yok edilmesidir. Vergi Usul Kanunu m. 313, amortismanın konusunu ve kapsamını belirler.

Amortisman ayrılabilmesi için varlığın işletmede bir yıldan fazla kullanılması, aşınma veya değer kaybına uğraması ve değerinin belirli olması gerekir. Arazi ve arsalar normalde aşınmaya uğramadığı için amortismana tabi tutulmaz. Bu istisna, varlığın niteliğinden kaynaklanır.

Amortisman bir değerleme işlemidir; varlığın fiziksel olarak yok olmasını değil, kullanım payının giderleştirilmesini ifade eder. Bu nedenle varlık satılmadığı sürece işletmede kalır; ancak defter değeri azalır. Amortisman, dönemsellik ve maliyet esası kavramlarının doğal sonucudur.

Oran ve süre

Amortisman oranı, varlığın faydalı ömrüne göre belirlenir. Vergi Usul Kanunu m. 315'e göre mükellefler, amortismana tabi iktisadi kıymetlerini Maliye Bakanlığının tespit ve ilan edeceği oranlar üzerinden itfa eder. Oranların belirlenmesinde varlığın faydalı ömrü dikkate alınır.

Amortisman süresi, kıymetin aktife girdiği yıldan başlar. Vergi Usul Kanunu m. 320'ye göre sürenin yıl olarak hesaplanması için 1 rakamı uygulanan orana bölünür. Örneğin %20 oranında amortisman süresi 1 / 0,20 = 5 yıldır. Binek otomobillerde kıst amortisman gibi özel kurallar uygulanabilir.

Normal amortisman yönteminde varlığın maliyeti, faydalı ömür boyunca eşit tutarlarla gider yazılır. Azalan bakiyeler yönteminde ise her yıl kalan defter değeri üzerinden amortisman ayrılır. Yöntem seçimi ve uygulanması, mevzuatın öngördüğü sınırlara tabidir; seçilen yöntem dönemler arasında tutarlı biçimde uygulanmalıdır.

Amortisman kaydı

Amortisman, varlığın kullanıldığı fonksiyona göre gider hesabına yazılır. Üretimde kullanılan makinenin amortismanı 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ hesabına, yönetim binasının amortismanı 770 GENEL YÖNETİM GİDERLERİ hesabına, satışta kullanılan taşıtın amortismanı 760 PAZARLAMA SATIŞ VE DAĞITIM GİDERLERİ hesabına kaydedilir.

Kayıtta gider hesabı borçlanır, 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR hesabı alacaklanır. Örneğin 120.000 TL maliyetli makine için yıllık %20 amortisman 24.000 TL'dir. Kayıt: 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 24.000 borç; 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR 24.000 alacak.

Amortisman kaydı dönem sonunda yapılır. Aylık amortisman ayrılıyorsa her ay aynı kayıt tekrarlanır. Amortismanın gider yazılmaması, dönem kârını yüksek gösterir ve varlığın defter değerini olduğundan fazla bırakır. Bu nedenle amortisman kayıtları, dönem kapanışının zorunlu parçasıdır.

Duran varlığın satışı

Duran varlık satıldığında varlık hesabı ve birikmiş amortisman hesabı kapatılır. Satış bedeli ile defter değeri arasındaki fark, kâr veya zarar olarak kaydedilir. Defter değeri, maliyet bedelinden birikmiş amortismanın düşülmesiyle bulunur.

Örneğin maliyeti 100.000 TL, birikmiş amortismanı 60.000 TL olan taşıt 50.000 TL'ye satılmıştır. Defter değeri 100.000 − 60.000 = 40.000 TL, satış kârı 50.000 − 40.000 = 10.000 TL'dir. Kayıt: 102 BANKALAR 50.000 borç; 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR 60.000 borç; 254 TAŞITLAR 100.000 alacak; 679 DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR VE KÂRLAR 10.000 alacak.

Satış zararla sonuçlanırsa fark 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR hesabına borç yazılır. Satış bedeli vadeli ise 120 ALICILAR hesabı kullanılır. Satışta KDV varsa 391 HESAPLANAN KDV hesabı ayrıca alacaklandırılır. Kayıt, varlığın bilançodan tamamen çıkmasını sağlar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.