Hazır Değerler ve Kasa

Hazır değerler grubunu, kasa hesabının işleyişini, kasa sayımında ortaya çıkan noksan ve fazlaları, alınan ve verilen çekleri ve diğer hazır değerleri açıklar.

Hazır değerler grubu

Hazır değerler, işletmenin kasasında veya bankasında bulunan ya da kısa sürede nakde dönüşecek varlıklardır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 10 grubunda yer alır. Grubun başlıca hesapları 100 KASA, 101 ALINAN ÇEKLER, 102 BANKALAR, 103 VERİLEN ÇEKLER VE ÖDEME EMİRLERİ ve 108 DİĞER HAZIR DEĞERLER'dir.

Bu hesapların ortak özelliği, likiditesinin yüksek olmasıdır. Kasa ve banka doğrudan nakdi gösterir; alınan çekler ise tahsil edildiğinde nakde dönüşür. Verilen çekler hesabı ise bir varlık değil, banka hesabındaki azalmayı izleyen bir indirim hesabıdır.

Hazır değerler, bilançonun en üstünde yer alır. Çünkü işletmenin kısa vadeli borçlarını ödeme gücünü gösterir. Bu gücün doğru ölçülmesi için kasa ve banka kayıtlarının güncel ve mutabık olması gerekir.

Kasa hesabının işleyişi

100 KASA hesabı, işletmenin elindeki nakit parayı izler. Kasa bir aktif hesaptır; tahsilat ve kasaya girişler borç tarafına, ödemeler ve kasadan çıkışlar alacak tarafına yazılır. Kalan normal olarak borç tarafındadır.

Kasa hesabı yalnızca nakit hareketlerini izler. İşletme sahibinin kişisel harcamaları, çekle yapılan ödemeler veya banka transferleri kasa hesabına yazılmaz. Bu ayrım, kişilik kavramının ve doğru raporlamanın gereğidir.

Kasa kayıtları belgeye dayanmalıdır. Tahsilat makbuzu, gider pusulası, fatura ve banka dekontu gibi belgeler, hareketin kaynağını gösterir. Belgesiz kasa çıkışı, hem vergi denetimi hem de iç kontrol bakımından sakıncalıdır.

Kasa sayımı ve noksan-fazla

Kasa sayımı, fiilen kasada bulunan paranın kayıtlı tutarla karşılaştırılmasıdır. Sayım sonucunda fiili tutar kayıtlı tutardan azsa kasa noksanı, fazlaysa kasa fazlası ortaya çıkar. Bu fark, sayım tutanağı ile belgelenir.

Kasa noksanı 197 SAYIM VE TESELLÜM NOKSANLARI hesabının borcuna, 100 KASA hesabının alacağına yazılır. Kasa fazlası ise 100 KASA hesabının borcuna, 397 SAYIM VE TESELLÜM FAZLALARI hesabının alacağına yazılır. Bu hesaplar, farkın nedeninin araştırılması için geçici olarak kullanılır.

Noksanın sorumlusu bulunursa ilgili kişiden tahsil edilir; bulunamazsa gider olarak yazılır. Fazlanın kaynağı bulunursa ilgili hesaba aktarılır; bulunamazsa gelir olarak kaydedilir. Sayım farklarının keyfî biçimde kapatılması, iç kontrol zayıflığını gizler.

Sayım tutanağında sayım tarihi, fiili tutar, kayıtlı tutar ve fark ayrıca gösterilir. Tutanak, sayımı yapan ve kontrol eden kişilerce imzalanır. Bu belge, sonraki dönemlerde yapılacak incelemelerde ve denetimde kanıt işlevi görür.

Alınan çekler

101 ALINAN ÇEKLER hesabı, müşterilerden alınan ve henüz tahsil edilmemiş çekleri izler. Çek alındığında 101 hesabı borçlanır; karşılığında 120 ALICILAR hesabı alacaklanır. Çek, bir alacağın tahsil aracıdır; bu nedenle alacak kapanır.

Çek bankaya tahsile verildiğinde 102 BANKALAR hesabı borçlanır, 101 ALINAN ÇEKLER hesabı alacaklanır. Tahsil gerçekleşmezse çek iade edilir ve alacak hesabı yeniden açılır. Bu durumda 120 ALICILAR borçlanır, 101 ALINAN ÇEKLER alacaklanır.

Alınan çeklerin değerlemesinde itibari değer esas alınır. Çekin vadesi gelmemiş olsa bile, tahsil edilebilirliği değerlendirilir. Karşılıksız çıkan çekler için şüpheli alacak uygulaması gündeme gelebilir. Bu konu, ileri konularda ayrıntılandırılacaktır.

Verilen çekler ve diğer hazır değerler

103 VERİLEN ÇEKLER VE ÖDEME EMİRLERİ hesabı, işletmenin verdiği çekleri izler. Bu hesap, 102 BANKALAR hesabının indirim hesabıdır; aktif grubunda yer alır ancak alacak kalanı verir. Çek verildiğinde 103 hesabı alacaklanır; karşılığında satıcılar veya ilgili borç hesabı borçlanır.

Çek bankadan ödendiğinde 103 hesabı borçlanır, 102 BANKALAR hesabı alacaklanır. Böylece verilen çekin banka hesabından düşüldüğü izlenir. Çekin karşılıksız çıkması hâlinde ise 103 hesabı kapatılır ve borç yeniden satıcılar hesabına aktarılır.

108 DİĞER HAZIR DEĞERLER hesabı, pul, damga, vadesi geçmiş kupon ve benzeri küçük değerleri izler. Bu kalemler doğrudan gider yazılabilecek kadar küçük olsa da, izlenmeleri gerektiğinde bu hesapta toplanır. Kullanıldıklarında ilgili gider hesabına aktarılır.

Kasa değerlemesi ve iç kontrol

Vergi Usul Kanunu m. 284, kasa mevcutlarının itibari kıymetleriyle değerleneceğini belirtir. Yabancı paralar hakkında ise 280. madde hükmü uygulanır. Bu hüküm, kasadaki Türk parasının nominal değeriyle, yabancı paranın ise borsa rayiciyle değerlenmesi anlamına gelir.

Kasa üzerindeki iç kontrol, sayım, yetki ayrılığı ve belge düzeniyle sağlanır. Kasa sayımı beklenmedik zamanlarda yapılmalı ve tutanakla kayda geçirilmelidir. Kasa hareketlerini yapan kişi ile kaydı onaylayan kişinin ayrı olması, suiistimal riskini azaltır.

Kasa hesabının sürekli borç kalanı vermesi beklenir. Alacak kalanı, kayıtlı paradan fazla ödeme yapıldığını veya bir tahsilatın kaydedilmediğini gösterir. Böyle bir durumda kayıtlar gözden geçirilmeli, belgelerle karşılaştırılmalı ve gerekli düzeltme yapılmalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.