Hesap Kavramı ve İşleyiş Kuralları
Hesabın tanımını, borç-alacak taraflarını, aktif-pasif ile gelir-gider hesaplarının işleyiş kurallarını ve hesap kalanının nasıl bulunduğunu açıklar.
Hesap nedir?
Hesap, aynı nitelikteki muhasebe işlemlerinin artış ve azalışlarının izlendiği kayıt alanıdır. Her hesabın bir adı ve bir kodu vardır. Tek Düzen Hesap Planı'nda hesaplar üç haneli kodlarla gösterilir; alt hesaplar kod uzatılarak açılır.
Hesap kavramı, muhasebenin sınıflandırma işlevinin somut aracıdır. Örneğin nakit hareketleri 100 KASA hesabında, müşterilerden olan alacaklar 120 ALICILAR hesabında toplanır. Böylece aynı türden işlemler tek yerde izlenir ve toplamları görülebilir.
Hesaplar niteliklerine göre bilanço hesapları, gelir tablosu hesapları, maliyet hesapları ve nazım hesaplar olarak sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, hesabın hangi tabloya yansıyacağını ve nasıl kapatılacağını belirler. Hesabın türünü bilmek, kaydın yönünü doğru seçmenin ilk adımıdır.
Hesabın yapısı: borç ve alacak
Bir hesap iki taraflı olarak düzenlenir. Sol tarafa borç, sağ tarafa alacak denir. Bu adlandırma, hesabın niteliğinden bağımsızdır; her hesabın bir borç ve bir alacak tarafı vardır. Önemli olan, hesabın türüne göre hangi tarafın artışı gösterdiğidir.
Hesabın borç tarafı toplamı ile alacak tarafı toplamı arasındaki farka kalan veya bakiye denir. Borç tarafı fazla ise borç kalanı, alacak tarafı fazla ise alacak kalanı vardır. İki taraf eşitse hesap kapalıdır.
Kalan, hesabın dönem sonundaki durumunu gösterir. Bilanço hesaplarında kalan, tabloya taşınır. Gelir tablosu hesaplarında ise dönem sonunda kalan kalmaz; hesaplar 690 DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI hesabına aktarılarak kapatılır. Bu nedenle gelir ve gider hesaplarının bakiyesi dönem sonunda sıfırlanır.
Aktif hesapların işleyişi
Aktif hesaplar işletmenin varlıklarını gösterir. Bu hesaplarda artış borç tarafına, azalış alacak tarafına yazılır. Kalan normal olarak borç tarafındadır. Kasa, bankalar, alıcılar, stoklar ve maddi duran varlıklar bu kurala tabidir.
Örneğin kasadan 10.000 TL tahsil edildiğinde 100 KASA hesabının borç tarafına kayıt yapılır. Kasadan 6.000 TL ödeme yapıldığında aynı hesabın alacak tarafına kayıt yapılır. Hesabın borç toplamı 16.000, alacak toplamı 6.000 ise kalan 10.000 TL borç kalanıdır.
Aktif hesapların borç kalanı vermesi, varlığın işletmede kaldığını gösterir. Hesap alacak kalanı veriyorsa, genellikle bir hata vardır; çünkü varlık negatif olamaz. Ancak birikmiş amortisman gibi aktif grubunda yer alan indirim hesapları alacak kalanı verir. Bu istisna, hesabın niteliğinden kaynaklanır.
Pasif hesapların işleyişi
Pasif hesaplar işletmenin borçlarını ve öz kaynaklarını gösterir. Bu hesaplarda artış alacak tarafına, azalış borç tarafına yazılır. Kalan normal olarak alacak tarafındadır. Satıcılar, banka kredileri, ödenecek vergiler ve sermaye bu kurala tabidir.
Örneğin 20.000 TL'lik mal vadeli alındığında 320 SATICILAR hesabının alacak tarafına kayıt yapılır. Borcun 8.000 TL'si ödendiğinde aynı hesabın borç tarafına kayıt yapılır. Alacak toplamı 20.000, borç toplamı 8.000 ise kalan 12.000 TL alacak kalanıdır.
Pasif hesapların alacak kalanı vermesi, borcun veya öz kaynağın devam ettiğini gösterir. Sermaye hesabı da pasif bir hesaptır; sermaye artırımı alacak, azaltımı borç tarafına yazılır. Bu nedenle sermayenin alacak kalanı vermesi normaldir.
Gelir ve gider hesaplarının işleyişi
Gelir hesapları öz kaynağı artıran kalemlerdir. Bu nedenle gelirler alacak tarafına kaydedilir. Satış gelirleri, faiz gelirleri ve kira gelirleri bu kurala tabidir. Gelir hesabının alacak kalanı, dönem içinde elde edilen gelir toplamını gösterir.
Gider hesapları öz kaynağı azaltan kalemlerdir. Bu nedenle giderler borç tarafına kaydedilir. Satılan malın maliyeti, pazarlama giderleri, genel yönetim giderleri ve finansman giderleri bu kurala tabidir. Gider hesabının borç kalanı, dönem içinde yapılan gider toplamını gösterir.
Dönem sonunda gelir ve gider hesapları 690 DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI hesabına devredilir. Gelirler alacaklı olduğu için 690 hesabının alacak tarafına, giderler borçlu olduğu için aynı hesabın borç tarafına aktarılır. Aradaki fark dönem kârı veya zararını verir. Böylece gelir tablosu hesapları kapanır ve sonuç bilançoya yansır.
Hesap kalanının hesaplanması
Bir hesabın kalanı bulunurken borç ve alacak toplamları ayrı ayrı alınır. Büyük olan toplamdan küçük olan çıkarılır; fark, büyük tarafın kalanı olarak yazılır. Örneğin borç toplamı 75.000, alacak toplamı 50.000 ise hesabın 25.000 TL borç kalanı vardır.
Kalan hesabın altına, ilgili tarafa yazılır. Dönem sonunda bilanço hesaplarının kalanları mizana ve bilançoya aktarılır. Gelir tablosu hesaplarında ise kalan, dönem sonu kapanış kaydıyla sıfırlanır. Kalanın doğru hesaplanması, tabloların doğruluğu için zorunludur.
Hesap kalanı ile mizan arasındaki ilişki, muhasebenin kontrol mekanizmasıdır. Mizanda borç kalanı veren hesapların toplamı, alacak kalanı veren hesapların toplamına eşit olmalıdır. Bu eşitlik sağlanmıyorsa, kayıtların bir yerinde borç-alacak dengesi bozulmuştur. Kontrol, hesap bazında değil, toplam düzeyinde yapılır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.