Menkul Kıymetler
Hisse senedi, tahvil ve bono gibi menkul kıymetlerin alış, satış, gelir ve değerleme işlemlerini, 11 grubu hesaplar üzerinden açıklar.
Menkul kıymet nedir?
Menkul kıymet, işletmenin geçici bir süre elinde tuttuğu, kolayca nakde dönüştürülebilen ve düzenli gelir veya değer artışı sağlayan kıymetli evraktır. Hisse senedi, tahvil, bono ve yatırım fonu katılma belgesi başlıca türlerdir.
Menkul kıymetler, işletmenin asıl faaliyetiyle ilgili değildir. Amaç, atıl nakdi değerlendirmek veya kısa vadeli getiri sağlamaktır. Bu nedenle menkul kıymetler dönen varlıklar içinde, 11 grubunda izlenir. Uzun süreli ve stratejik ortaklık amacı taşıyan yatırımlar ise 24 grubunda mali duran varlık olarak gösterilir.
Menkul kıymetlerin sınıflandırılması, işletmenin niyetine ve elinde tutma süresine göre yapılır. Aynı hisse senedi, kısa vadeli alım-satım amacıyla tutuluyorsa 110, uzun vadeli ortaklık amacıyla tutuluyorsa 242 hesabında izlenir. Sınıflandırma, değerleme ve raporlama bakımından farklı sonuçlar doğurur.
11 grubu hesaplar
110 HİSSE SENETLERİ hesabı, işletmenin elinde bulundurduğu hisse senetlerini izler. 111 ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARI ile 112 KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONOLARI hesapları borçlanma araçlarını gösterir. 118 DİĞER MENKUL KIYMETLER hesabı ise bu üç gruba girmeyen kıymetleri izler.
119 MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI hesabı, menkul kıymetlerin değerindeki düşüş için ayrılan karşılığı gösterir. Bu hesap aktif grubunda yer alır ancak alacak kalanı verir; ilgili menkul kıymet hesabının değerini azaltır.
Menkul kıymet alındığında ilgili hesap borçlanır, ödeme kaynağı alacaklanır. Satıldığında ise önce maliyet düşülür, satış bedeli ile maliyet arasındaki fark kâr veya zarar olarak kaydedilir. Bu işleyiş, menkul kıymetin bir varlık olduğu ve satışta elden çıktığı mantığına dayanır.
Alış kaydı ve maliyet
Menkul kıymet alışında ödenen bedel ile alım sırasında yapılan komisyon ve benzeri giderler maliyete eklenir. Örneğin 1.000 adet hisse senedi 10 TL'den alınmış ve 500 TL komisyon ödenmişse toplam maliyet 10.500 TL'dir. 110 HİSSE SENETLERİ hesabı bu tutarla borçlanır.
Alış bedeline faiz veya temettü gibi bir gelir tahakkuku dahilse, bu kısım maliyetten ayrılır. Çünkü menkul kıymetin fiyatı içinde önceki döneme ait bir gelir vardır. Bu ayrım, maliyetin ve gelirin doğru gösterilmesi için gereklidir.
Alış kaydında ödeme banka veya kasa üzerinden yapılır. Vadeli alım söz konusuysa 320 SATICILAR hesabı kullanılır. Menkul kıymetlerin alışı genellikle banka aracılığıyla yapıldığı için 102 BANKALAR hesabı sık kullanılır.
Satış kaydı ve kâr-zarar
Menkul kıymet satıldığında satış bedeli tahsil edilir ve ilgili menkul kıymet hesabından maliyet düşülür. Aradaki fark, satış kârı veya zararı olarak gelir tablosuna yazılır. Satış kârı 645 MENKUL KIYMET SATIŞ KARLARI hesabına, zarar 655 MENKUL KIYMET SATIŞ ZARARLARI hesabına kaydedilir.
Örneğin maliyeti 6.300 TL olan hisse senetleri 7.200 TL'ye satılırsa 900 TL kâr oluşur. Kayıt: 102 BANKALAR 7.200 borç; 110 HİSSE SENETLERİ 6.300 alacak; 645 MENKUL KIYMET SATIŞ KARLARI 900 alacak. Borç ve alacak toplamı 7.200 TL'dir.
Satışta komisyon ödenmişse bu tutar satış bedelinden düşülür veya gider olarak kaydedilir. Kâr-zarar hesabı, net sonucu göstermelidir. Satışın vadeli olması hâlinde 120 ALICILAR hesabı kullanılır; tahsil edildiğinde banka veya kasa hesabına geçilir.
Menkul kıymetlerin değerlemesi
Vergi Usul Kanunu m. 279'a göre hisse senetleri ile fon portföyünün en az %51'i Türkiye'de kurulmuş şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri alış bedeliyle değerlenir. Bunlar dışında kalan menkul kıymetler borsa rayiciyle değerlenir.
Değerleme gününde menkul kıymetin piyasa değeri maliyetinin altına düşmüşse, değer düşüklüğü karşılığı ayrılır. Karşılık, 655 MENKUL KIYMET SATIŞ ZARARLARI veya ilgili gider hesabı borçlanarak 119 MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI hesabının alacaklanmasıyla kaydedilir.
Sonraki dönemde değer artarsa karşılık, konusu kalmayan karşılıklar hesabına aktarılarak çözülür. Değer düşüklüğü karşılığı, menkul kıymetin defter değerini piyasa değerine indirir. Bu işlem, ihtiyatlılık kavramının uygulamasıdır; ancak karşılık tutarı maliyeti aşamaz.
Gelirler: temettü ve faiz
Hisse senedi sahipliğinden elde edilen kâr payına temettü denir. Temettü geliri, iştiraklerden veya bağlı ortaklıklardan elde edilmesine göre 640 veya 641 numaralı hesaplarda izlenir. Diğer şirketlerden alınan temettüler ise ilgili gelir hesabında gösterilir.
Tahvil ve bono faizleri 642 FAİZ GELİRLERİ hesabına kaydedilir. Faiz, tahakkuk esasına göre dönem sonunda hesaplanır. Tahsil edilmemiş olsa bile ait olduğu dönemin geliri olarak yazılır. Bu, dönemsellik kavramının gereğidir.
Gelir tahakkuku yapıldığında ilgili alacak hesabı borçlanır, gelir hesabı alacaklanır. Tahsilat gerçekleştiğinde banka veya kasa hesabı borçlanır, alacak hesabı alacaklanır. Bu ayrım, gelirin ve alacağın aynı anda şişirilmesini önler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.