Stoklar

Stok türlerini, stok alış ve satış kayıtlarını, sürekli ve aralıklı envanter yöntemlerini, stok değerleme yöntemlerini ve sayım farklarını açıklar.

Stok türleri

Stoklar, işletmenin satmak veya üretimde kullanmak amacıyla elinde bulundurduğu varlıklardır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 15 grubunda izlenir. Türlerine göre 150 İLK MADDE VE MALZEME, 151 YARI MAMULLER-ÜRETİM, 152 MAMÜLLER, 153 TİCARİ MALLAR ve 157 DİĞER STOKLAR hesaplarında gösterilir.

150 hesabı, üretimde kullanılacak hammadde ve malzemeyi izler. 151 hesabı, üretim sürecine girmiş ancak tamamlanmamış ürünleri gösterir. 152 hesabı, üretimi tamamlanmış satılmayı bekleyen mamulleri içerir. 153 hesabı ise ticaret işletmelerinin satın alıp olduğu gibi sattığı malları izler.

158 STOK DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI hesabı, stokların değerindeki düşüş için ayrılan karşılığı gösterir. 159 VERİLEN SİPARİŞ AVANSLARI hesabı ise henüz teslim alınmamış siparişler için ödenen avansları izler. Stokun türüne göre doğru hesabın seçilmesi, maliyet ve bilanço doğruluğu için zorunludur.

Stok alış kaydı

Stok alışında mal bedeli ilgili stok hesabının borcuna, indirilecek KDV ise 191 İNDİRİLECEK KDV hesabının borcuna yazılır. Ödeme peşinse kasa veya banka, vadeli ise 320 SATICILAR hesabı alacaklanır.

Örneğin 100 birim mal, birim 50 TL'den, %20 KDV ile alınmıştır. Mal bedeli 5.000 TL, KDV 1.000 TL, toplam 6.000 TL'dir. Kayıt: 153 TİCARİ MALLAR 5.000 borç; 191 İNDİRİLECEK KDV 1.000 borç; 320 SATICILAR 6.000 alacak.

Alış sırasında taşıma, sigorta ve gümrük gibi ek giderler malın maliyetine eklenir. Bu giderler ayrı bir gider hesabına yazılırsa stok maliyeti eksik kalır. Maliyete ekleme, stokun bilançoda gerçek değeriyle görünmesini sağlar. İndirilemeyen KDV ise maliyete veya gidere yazılır.

Sürekli envanter yöntemi

Sürekli envanter yönteminde stok giriş ve çıkışları anında kaydedilir. Her satışta satılan malın maliyeti ayrıca 621 SATILAN TİCARİ MALLAR MALİYETİ hesabına aktarılır. Böylece stok hesabının kalanı her an kalan malın maliyetini gösterir.

Satış kaydı iki aşamalıdır. Birinci kayıtta satış bedeli ve KDV alacaklandırılır: 120 ALICILAR borç; 600 YURTİÇİ SATIŞLAR ve 391 HESAPLANAN KDV alacak. İkinci kayıtta satılan malın maliyeti düşülür: 621 SATILAN TİCARİ MALLAR MALİYETİ borç; 153 TİCARİ MALLAR alacak.

Bu yöntem, stok kontrolünü kolaylaştırır ve satış anında kârı gösterir. Ancak her hareketin kaydedilmesi gerekir; bu da kayıt yükünü artırır. Bilgisayarlı muhasebe sistemlerinde bu yük azalır. Sürekli envanter, özellikle çok çeşitli stok kalemi bulunan işletmelerde tercih edilir.

Aralıklı envanter yöntemi

Aralıklı envanter yönteminde dönem içinde stok çıkışları kaydedilmez. Alışlar stok hesabına yazılır; satışlar yalnızca gelir olarak izlenir. Dönem sonunda sayım yapılarak kalan stok tespit edilir ve satılan malın maliyeti hesaplanır.

Satılan malın maliyeti şu formülle bulunur: Dönem başı stok + Dönem içi alışlar − Dönem sonu stok. Örneğin dönem başı stok 20.000 TL, alışlar 80.000 TL, dönem sonu stok 25.000 TL ise satılan malın maliyeti 20.000 + 80.000 − 25.000 = 75.000 TL'dir.

Bu yöntem daha az kayıt gerektirir; ancak dönem içinde stok ve maliyet bilgisi vermez. Sayım hataları doğrudan satılan malın maliyetine yansır. Bu nedenle aralıklı envanter, stok takibinin önemli olmadığı küçük işletmelerde veya belirli dönemlerde tercih edilir.

Stok değerleme yöntemleri

Vergi Usul Kanunu m. 274'e göre emtia maliyet bedeliyle değerlenir. Maliyet bedeli, malın satın alma bedeli ile taşıma, sigorta ve benzeri giderlerin toplamıdır. Stokların hangi maliyetle çıktığı, değerleme yöntemiyle belirlenir.

İlk giren ilk çıkar yönteminde, satılan malın maliyeti en eski alıştan başlanarak hesaplanır. Kalan stok, en son alışların maliyetini taşır. Ortalama maliyet yönteminde ise toplam maliyet, toplam miktara bölünerek birim maliyet bulunur; satışlar bu ortalama üzerinden düşülür.

Yöntem seçimi, dönem kârını ve stok değerini etkiler. Fiyatlar yükselirken ilk giren ilk çıkar yöntemi daha düşük maliyet, dolayısıyla daha yüksek kâr gösterir. İşletme, seçtiği yöntemi tutarlılık kavramı gereği dönemler arasında değiştirmemelidir. Yöntem değişikliği, tabloların karşılaştırılabilirliğini bozar.

Sayım farkları ve karşılık

Dönem sonunda yapılan sayımda fiili stok ile kayıtlı stok arasında fark çıkabilir. Fiili stok azsa stok noksanı, fazlaysa stok fazlası vardır. Noksan, 197 SAYIM VE TESELLÜM NOKSANLARI hesabına; fazla ise 397 SAYIM VE TESELLÜM FAZLALARI hesabına kaydedilir.

Stok noksanı için 197 hesabı borçlanır, stok hesabı alacaklanır. Stok fazlası için stok hesabı borçlanır, 397 hesabı alacaklanır. Farkın nedeni bulunduğunda ilgili hesaba aktarılır; bulunamazsa noksan gider, fazla gelir olarak yazılır.

Stokların piyasa değeri maliyetinin altına düşmüşse 158 STOK DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI ayrılır. Karşılık, 654 KARŞILIK GİDERLERİ borçlanarak 158 hesabının alacaklanmasıyla kaydedilir. Bu işlem, stokun bilançoda net değeriyle gösterilmesini sağlar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.