Ticari Alacaklar
Alıcılar, alacak senetleri ve diğer ticari alacakların kaydını, tahsilatını, şüpheli alacak uygulamasını ve değerleme kurallarını açıklar.
Ticari alacak türleri
Ticari alacaklar, işletmenin asıl faaliyeti kapsamında mal veya hizmet satışından doğan alacaklardır. Tek Düzen Hesap Planı'nda 12 grubunda izlenir. Başlıca hesaplar 120 ALICILAR, 121 ALACAK SENETLERİ, 126 VERİLEN DEPOZİTO VE TEMİNATLAR ve 127 DİĞER TİCARİ ALACAKLAR'dır.
120 ALICILAR hesabı, senetsiz alacakları gösterir. 121 ALACAK SENETLERİ hesabı ise senetle güvence altına alınmış alacakları izler. Senetli alacak, alacağın vadesini ve tutarını belgeleyen bir kıymetli evraktır; bu nedenle ayrı hesapta tutulur.
126 VERİLEN DEPOZİTO VE TEMİNATLAR hesabı, sözleşme gereği karşı tarafa verilen depozitoyu gösterir. 127 DİĞER TİCARİ ALACAKLAR hesabı ise bu üç gruba girmeyen ticari nitelikli alacakları izler. Alacağın türüne göre doğru hesabın seçilmesi, bilanço kalemlerinin doğruluğu için önemlidir.
Satış ve alacak kaydı
Vadeli satışta alacak, 120 ALICILAR hesabının borcuna yazılır. Satış bedeli 600 YURTİÇİ SATIŞLAR hesabının alacağına, hesaplanan KDV ise 391 HESAPLANAN KDV hesabının alacağına kaydedilir. Böylece hem gelir hem de tahsil edilecek tutar izlenir.
Örneğin 50.000 TL'lik mal %20 KDV ile vadeli satıldığında alacak 60.000 TL'dir. Kayıt: 120 ALICILAR 60.000 borç; 600 YURTİÇİ SATIŞLAR 50.000 alacak; 391 HESAPLANAN KDV 10.000 alacak. Borç ve alacak toplamı 60.000 TL'dir.
Satış bedeline vade farkı eklenmişse, vade farkı ayrıca gelir olarak kaydedilir. Vade farkı, malın peşin bedeli ile vadeli bedeli arasındaki farktır. Bu ayrım, satış geliri ile finansman gelirinin doğru gösterilmesini sağlar. Vade farkı, 642 FAİZ GELİRLERİ hesabında izlenebilir.
Senetli alacaklar
Müşteri, borcuna karşılık senet verdiğinde alacak 121 ALACAK SENETLERİ hesabına aktarılır. Kayıt: 121 ALACAK SENETLERİ borç; 120 ALICILAR alacak. Böylece senetsiz alacak kapanır, senetli alacak açılır.
Senet tahsil edildiğinde 102 BANKALAR veya 100 KASA hesabı borçlanır, 121 ALACAK SENETLERİ alacaklanır. Senet vadesinden önce kırdırılırsa, bankanın kesinti yaptığı tutar finansman gideri olarak kaydedilir. Kalan tutar banka hesabına geçer.
Senetli alacakların değerlemesinde mukayyet değer esas alınır. Vadesi gelmemiş senetler, değerleme gününün kıymetine indirgenebilir. Bu işleme reeskont denir ve ileri konularda ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Bu konuda senetli alacağın kaydı ve tahsili yeterlidir.
Tahsilat ve izleme
Alacak tahsil edildiğinde 100 KASA veya 102 BANKALAR hesabı borçlanır, 120 ALICILAR hesabı alacaklanır. Tahsilat kısmi ise yalnızca tahsil edilen tutar kadar kayıt yapılır; kalan alacak hesapta kalır.
Alacakların yaşlandırılması, tahsilat riskinin izlenmesi için kullanılır. Alacaklar vade gününe göre gruplandırılır: vadesi gelmemiş, 30 gün gecikmiş, 60 gün gecikmiş gibi. Yaşlandırma, şüpheli alacak karşılığının belirlenmesine ve tahsilat politikasının gözden geçirilmesine yardımcı olur.
Müşteriye iade yapıldığında veya alacaktan vazgeçildiğinde ilgili hesap kapatılır. İade, satıştan iadeler hesabına; vazgeçme ise zarar hesabına yazılır. Her iki durumda da belge ve onay aranır. Alacağın keyfî biçimde silinmesi, vergi ve denetim bakımından sakıncalıdır.
Şüpheli alacaklar
Tahsil edilebilirliği şüpheli hâle gelen alacaklar, 128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR hesabına aktarılır. Kayıt: 128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR borç; 120 ALICILAR alacak. Bu aktarma, alacağın niteliğini değiştirir; tutarı değiştirmez.
Şüpheli alacak için karşılık ayrılabilir. Karşılık kaydı: 654 KARŞILIK GİDERLERİ borç; 129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI alacak. Karşılık, alacağın tahsil edilemeyen kısmını gider olarak tanır ve bilançoda alacağın net değerini düşürür.
Vergi Usul Kanunu m. 323, hangi alacakların şüpheli alacak sayılacağını belirler. Dava veya icra safhasındaki alacaklar ile protesto edilmiş veya yazıyla bir defadan fazla istenmesine rağmen ödenmemiş belirli tutarı aşmayan alacaklar bu kapsamdadır. Karşılık ayrılması için bu koşulların oluşması gerekir.
Değerleme
Vergi Usul Kanunu m. 281'e göre alacaklar mukayyet değerleriyle değerlenir. Mukayyet değer, alacağın defterde yazılı tutarıdır. Mevduat veya kredi sözleşmesine dayanan alacaklar, değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır.
Vadesi gelmemiş senede bağlı alacaklar, değerleme gününün kıymetine indirgenebilir. Bu işlemde senette faiz oranı belirtilmişse o oran, belirtilmemişse Merkez Bankası resmî iskonto haddi uygulanır. İndirgeme sonucu oluşan fark, reeskont faiz geliri veya gideri olarak kaydedilir.
Değerleme, alacağın bilançoda gerçek değerine yakın gösterilmesini amaçlar. Ancak mukayyet değer ile tahsil edilebilir değer farklı olabilir. Bu nedenle şüpheli alacak karşılığı ile reeskont ayrı ayrı değerlendirilir. Biri tahsil riskini, diğeri vade nedeniyle oluşan değer farkını yansıtır.
Alacakların doğru izlenmesi, işletmenin nakit akışı ve kârlılık değerlendirmesi için de gereklidir. Tahsil edilemeyen alacak, satış kârını gölgeler; bu nedenle alacak politikası satış politikasıyla birlikte yönetilmelidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.