Maddi Duran Varlıklar ve Amortisman

Amortismanın kapsamını, oranlarını, normal ve azalan bakiyeler usulünü, amortisman süresini, kayıtları ve duran varlık satışını açıklar.

Amortismanın kapsamı

Amortisman, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya değer kaybına maruz kalan maddi duran varlıkların değerinin gider olarak yok edilmesidir. Vergi Usul Kanunu m. 313 bu kapsamı belirler. Gayrimenkuller, makineler, taşıtlar, demirbaşlar ve benzeri varlıklar amortismana tabidir.

Amortisman, varlığın maliyetini kullanım ömrüne dağıtır. Böylece varlığın sağladığı gelir ile maliyeti aynı dönemlerde eşleşir. Bu eşleştirme, dönemsellik kavramının gereğidir. Amortisman gideri, varlığın kullanıldığı üretim veya hizmet alanına göre ilgili gider hesabına yazılır.

Amortismana tabi olmayan varlıklar da vardır. Arsa ve arazi, değer kaybına uğramadığı için amortismana tabi değildir. Boş arazi üzerindeki bina amortismana tabidir; arazi kısmı ayrılır. Bu ayrım, amortisman matrahının doğru hesaplanması için önemlidir.

Amortisman oranları ve yöntem seçimi

Mükellefler, amortismana tabi iktisadi kıymetlerini Maliye Bakanlığının tespit ve ilan ettiği oranlar üzerinden itfa eder. Oranlar, varlığın faydalı ömrü dikkate alınarak belirlenir. Oranların yer aldığı liste, amortisman uygulamasının temelini oluşturur.

Normal amortisman usulünde her yıl aynı oran uygulanır. Azalan bakiyeler usulünde ise oran, kalan değere uygulanır ve yıllık gider azalır. Azalan bakiyeler usulünde oran, normal oranın iki katıdır; ancak %50'yi geçemez. Bu usul, varlığın ilk yıllardaki veriminin yüksek olduğu varsayımına dayanır.

Yöntem seçimi, vergi matrahını dönemler arasında kaydırır. Toplam amortisman değişmez; yıllara dağılımı değişir. Seçilen yöntem, varlığın kullanım biçimine uygun olmalıdır. Yöntem değişikliği, vergi mevzuatının izin verdiği ölçüde yapılabilir.

Amortisman süresi ve kıst uygulama

Amortisman süresi, kıymetin aktife girdiği yıldan başlar. Sürenin yıl olarak hesaplanması için 1 rakamı uygulanan orana bölünür. Örneğin %20 oranında amortisman süresi 1 / 0,20 = 5 yıldır. Süre, varlığın faydalı ömrünü aşamaz.

Binek otomobillerde aktife girdiği hesap dönemi için ay kesri tam ay sayılır ve kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır. Amortisman ayrılmayan süreye isabet eden bakiye, itfa süresinin son yılında tamamen yok edilir. Bu kural, binek otomobillerin vergi matrahı üzerindeki etkisini sınırlar.

Diğer varlıklarda kıst amortisman uygulaması, ilgili mevzuatın öngördüğü ölçüde yapılır. Varlığın hangi ayda aktife girdiği, amortisman listesinde gösterilir. Kıst uygulama, ilk yıl giderinin tam yıl giderinden düşük olmasına yol açar. Bu nedenle hesaplama belgelenmelidir.

Amortisman kayıtları

Amortisman, 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR hesabında biriktirilir. Bu hesap, ilgili maddi duran varlık hesabının indirim hesabıdır. Amortisman gideri ise kullanım amacına göre 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ, 760 PAZARLAMA SATIŞ VE DAĞITIM GİDERLERİ veya 770 GENEL YÖNETİM GİDERLERİ hesabına yazılır.

Kayıt: ilgili gider hesabı borç; 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR alacak. Varlık, maliyet bedeliyle aktifte kalır; birikmiş amortisman indirim olarak gösterilir. Bilançoda net defter değeri, maliyet eksi birikmiş amortisman olarak hesaplanır.

Amortisman listesi, her varlık için ayrı satır içerir. Listede varlığın adı, aktife giriş tarihi, maliyeti, oranı, yıllık ve birikmiş amortismanı gösterilir. Liste toplamı, 257 hesabının kalanıyla uyuşmalıdır. Bu kontrol, amortismanın doğruluğunu sağlar.

Satış ve elden çıkarma

Amortismana tabi varlık satıldığında alınan bedel ile kayıtlı değer arasındaki fark kâr veya zarar hesabına geçirilir. Kayıtlı değer, maliyetten birikmiş amortisman düşüldükten sonra kalan tutardır. Satışta varlık hesabı alacaklanır, birikmiş amortisman borçlanır.

Satış kârı 679 DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR VE KÂRLAR, zararı 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR hesabına yazılır. Satış bedeline KDV eklenir; oran, varlığın türüne göre belirlenir. Alıcıdan tahsil edilen KDV, 391 HESAPLANAN KDV hesabına kaydedilir.

Devir ve trampa da satış hükmündedir. Varlık sigorta tazminatıyla yok olmuşsa, tazminat ile kayıtlı değer arasındaki fark yine kâr-zarar hesabına yazılır. Bu işlemlerde belge, satış sözleşmesi, fatura veya sigorta ekspertiz raporudur.

Yenileme ve izleme

Amortismana tabi varlığın yenilenmesi, satış hükmünde olmayan bir işlemdir. Yenileme için ayrılan fon veya yapılan harcama, doğrudan gider yazılmaz. Yenileme yatırımı, yeni bir varlık olarak aktifleştirilir ve kendi ömrüne göre amortismana tabi tutulur.

Varlığın değerini artıran harcamalar maliyete eklenir. Örneğin makineye ek ünite takılması veya binanın genişletilmesi maliyeti artırır. Sadece bakım ve onarım niteliğindeki harcamalar ise dönem gideri sayılır. Bu ayrım, aktifleştirme ile giderleştirme arasındaki sınırdır.

Maddi duran varlıklar, varlık bazında izlenir. Her varlığın maliyeti, birikmiş amortismanı ve net değeri kayıt altında tutulur. Dönem sonunda amortisman listesi ile mizan karşılaştırılır. Fark varsa, kayıt veya hesaplama hatası araştırılır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.