Menkul Kıymetlerde Değerleme
Menkul kıymetlerin Vergi Usul Kanunu'na göre değerlemesini, değer düşüklüğü karşılığını, karşılığın çözülmesini ve satış sonucunu açıklar.
Değerleme kuralı
Menkul kıymetlerin değerlemesi, Vergi Usul Kanunu m. 279'da düzenlenmiştir. Hisse senetleri ile fon portföyünün en az %51'i Türkiye'de kurulmuş şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri alış bedeliyle değerlenir. Bunlar dışında kalan her türlü menkul kıymet borsa rayiciyle değerlenir.
Bu ayrım, menkul kıymetin türüne göre değerleme ölçüsünü belirler. Hisse senedinde alış bedeli esas alınır; tahvil, bono ve diğer menkul kıymetlerde borsa fiyatı kullanılır. Borsa rayici yoksa veya muvazaalı olduğu anlaşılırsa, alış bedeline vadeye kadar elde edilecek gelirin isabet eden kısmı eklenerek değer bulunur.
Değerleme günü, bilanço günüdür. O günkü borsa fiyatı ile kayıtlı değer karşılaştırılır. Aradaki fark, değer düşüklüğü veya değer artışı olarak değerlendirilir. Değerleme, menkul kıymetin bilançoda güncel değeriyle görünmesini sağlar.
Alış bedeli ve borsa rayici
Alış bedeli, menkul kıymetin edinilmesi için ödenen tutardır. Alım komisyonu ve benzeri giderler maliyete eklenir. Bu nedenle alış bedeli, yalnızca borsa fiyatı değil, edinme maliyetidir. Hisse senedinde değerleme bu tutar üzerinden yapılır.
Borsa rayici, menkul kıymetin borsada işlem gördüğü fiyattır. Tahvil ve bonolarda değerleme bu fiyata göre yapılır. Borsada işlem görmeyen kıymetlerde ise alış bedeline vade geliri eklenerek değer hesaplanır. Bu yöntem, kıymetin getirisini değerlemeye yansıtır.
Alış bedeli ile borsa rayici arasındaki fark, değerleme farkıdır. Hisse senedinde borsa fiyatı düşse bile alış bedeli esas alındığı için değer düşüklüğü karşılığı ayrılmadıkça defter değeri değişmez. Bu kural, hisse senedi değerlemesinin özel bir yönüdür ve uygulamada sık karıştırılır.
Değer düşüklüğü karşılığı
Menkul kıymetin değeri, kayıtlı değerinin altına düştüğünde değer düşüklüğü karşılığı ayrılır. Karşılık, 119 MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI hesabında izlenir. Bu hesap, ilgili menkul kıymet hesabının değerini azaltan bir indirim hesabıdır.
Karşılık kaydında gider hesabı borçlanır, 119 hesabı alacaklanır. Gider hesabı olarak 655 MENKUL KIYMET SATIŞ ZARARLARI veya 654 KARŞILIK GİDERLERİ kullanılabilir. Uygulamada değer düşüklüğü için 654 KARŞILIK GİDERLERİ tercih edilir; satış zararı ise fiilî satışta kullanılır.
Karşılık tutarı, menkul kıymetin maliyetini aşamaz. Değer düşüklüğü kalıcı olmasa bile ihtiyatlılık kavramı gereği karşılık ayrılabilir. Ancak karşılık, keyfî bir takdir değildir; borsa fiyatı, değerleme tablosu ve piyasa verileriyle belgelenmelidir.
Karşılığın çözülmesi
Sonraki dönemde menkul kıymetin değeri artarsa, ayrılan karşılık çözülür. Çözülen tutar, 644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR hesabına gelir olarak yazılır. Kayıt: 119 MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI borç; 644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR alacak.
Karşılık çözümü, değer artışının karşılık tutarını aşmaması kaydıyla yapılır. Değer artışı karşılıktan fazlaysa, fazla kısım için gelir yazılmaz; çünkü karşılık yalnızca daha önce gider yazılan tutarı geri alır. Bu kural, gelir tablosunun şişirilmesini önler.
Karşılığın çözülmesi, menkul kıymetin defter değerini yeniden yükseltir. Ancak yeni değer, maliyeti aşamaz. Bu nedenle çözüm sonrası defter değeri, alış bedeli veya borsa rayici ile karşılaştırılmalıdır. Kayıt, değerleme tablosuna dayandırılmalıdır.
Satış ve sonuç
Menkul kıymet satıldığında satış bedeli ile defter değeri karşılaştırılır. Aradaki fark, satış kârı veya zararı olarak gelir tablosuna yansır. Satış kârı 645 MENKUL KIYMET SATIŞ KARLARI hesabına, zarar 655 MENKUL KIYMET SATIŞ ZARARLARI hesabına kaydedilir.
Satışta önce menkul kıymetin maliyeti hesaptan düşülür. Daha önce karşılık ayrılmışsa, karşılık da kapatılır. Satış bedeli, maliyet ve karşılık arasındaki ilişki dikkatle hesaplanmalıdır. Aksi hâlde aynı zarar iki kez gider yazılabilir.
Satış vadeli yapılmışsa 120 ALICILAR hesabı kullanılır. Satış bedeline KDV eklenmez; menkul kıymet satışı KDV'ye tabi değildir. Bu nedenle kayıt yalnızca satış bedeli, maliyet ve kâr-zarar üzerinden kurulur. Satışın belgesi, aracı kurum ekstresi veya satış sözleşmesidir.
Portföy izleme ve raporlama
Menkul kıymet portföyü, tür ve hesap bazında izlenir. Her kıymetin alış tarihi, maliyeti, adedi ve değerleme günü fiyatı kayıt altında tutulur. Bu bilgiler, değerleme ve satış kayıtlarının doğruluğunu sağlar.
Dönem sonunda portföy değerleme tablosu düzenlenir. Tabloda kıymet, maliyet, borsa değeri, fark ve ayrılan karşılık gösterilir. Tablo toplamı, 11 grubu hesaplarının kalanlarıyla uyuşmalıdır. Uyuşmazlık varsa kayıt veya fiyat hatası vardır.
Menkul kıymetlerin bilançoda net değerle gösterilmesi, 119 hesabının indirim olarak dikkate alınmasıyla sağlanır. Gelir tablosunda ise satış kâr-zararı ile karşılık gideri ayrı kalemlerde görünür. Bu ayrım, portföyün performansını ve riskini birlikte değerlendirmeyi sağlar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.