Öz Kaynaklar
Sermaye, ödenmemiş sermaye, hisse senedi ihraç primleri, yedekler, geçmiş yıl kâr-zararları ve dönem net kârının kayıtlarını açıklar.
Öz kaynak yapısı
Öz kaynaklar, işletme sahiplerinin işletmeye sağladığı kaynaklar ile işletmenin faaliyetlerinden biriken değerlerin toplamıdır. Bilançonun pasifinde yer alır. Varlık toplamından borçlar düşüldükten sonra kalan tutar öz kaynağı verir.
Öz kaynaklar; ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri, kâr yedekleri, geçmiş yıl kârları veya zararları ve dönem net kârı veya zararından oluşur. Her kalem 5 grubunda ayrı hesaplarda izlenir. Bu ayrım, kaynağın niteliğini ve kullanım sınırını gösterir.
Öz kaynak, işletmenin borç ödeme gücünün ve finansal dayanıklılığının göstergesidir. Öz kaynak oranı yükseldikçe işletmenin dış kaynaklara bağımlılığı azalır. Ancak öz kaynak, nakit değildir; varlıkların finansman kaynağını gösterir. Bu ayrım, likidite analizinde gözden kaçırılmamalıdır.
Öz kaynak kalemleri, sermaye ve kâr niteliğine göre ayrılır. Bu ayrım, kâr dağıtımı ve vergi hesaplamasında belirleyicidir. Sermaye, ortakların taahhüdüdür; yedekler ise kârdan ayrılan tutarlardır. İkisi aynı grupta yer alsa da hukuki sonuçları farklıdır. Bu nedenle yedeklerin kullanımı genel kurul kararıyla belirlenir ve öz kaynak değişim tablosuna aktarılır. Kayıtlar, bilanço kalemleriyle uyuşmalıdır.
Sermaye ve ödenmemiş sermaye
Sermaye, işletme sahiplerinin esas sözleşmeyle taahhüt ettiği tutardır. 500 SERMAYE hesabında izlenir. Sermaye taahhüdü tescil edildiğinde 501 ÖDENMEMİŞ SERMAYE hesabı borçlanır, 500 SERMAYE hesabı alacaklanır.
Ortaklar taahhütlerini ödedikçe 501 hesabı kapatılır. Ödeme banka veya kasa hesabına girer. Kayıt: 102 BANKALAR borç; 501 ÖDENMEMİŞ SERMAYE alacak. Sermaye artırımında da aynı yöntem uygulanır.
Ödenmemiş sermaye, bilançoda sermayeden indirim olarak gösterilir. Bu nedenle ödenmiş sermaye, 500 hesabından 501 hesabı düşülerek bulunur. Sermaye artırımı ve ödeme planı, TTK hükümlerine ve esas sözleşmeye uygun olmalıdır.
Sermaye yedekleri
Sermaye yedekleri, sermaye dışında kalan ve öz kaynağa eklenen değerlerdir. 520 HİSSE SENETLERİ İHRAÇ PRİMLERİ, hisse senetlerinin nominal değerinin üzerinde satılmasıyla doğan farkı gösterir. Bu tutar, sermaye artışına veya yedek akçeye eklenebilir.
İhraç primi, 520 hesabının alacağına kaydedilir. Kayıt: 102 BANKALAR borç; 500 SERMAYE alacak; 520 HİSSE SENETLERİ İHRAÇ PRİMLERİ alacak. Prim, sermaye taahhüdünden ayrı bir öz kaynak kalemidir.
Sermaye yedekleri, kâr dağıtımında sınırlı kullanılır. TTK ve esas sözleşme, bu yedeklerin kullanımına ilişkin kurallar koyar. Yedeklerin amacı, işletmenin mali yapısını güçlendirmek ve ortaklara karşı güvence sağlamaktır.
Kâr yedekleri ve yasal yedek
Kâr yedekleri, dönem kârından ayrılan tutarlardır. 540 YASAL YEDEKLER, 541 STATÜ YEDEKLERİ ve 542 OLAĞANÜSTÜ YEDEKLER bu grupta yer alır. Yasal yedek, kanun gereği ayrılır; statü yedeği esas sözleşmeye dayanır; olağanüstü yedek ise genel kurul kararıyla ayrılır.
TTK m. 519 uyarınca yıllık kârın yüzde beşi, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılır. Bu sınır dolduktan sonra yasal yedek ayrılmaz. Oran ve sınır, her dönem yeniden kontrol edilmelidir.
Yasal yedek ayrıldığında 590 DÖNEM NET KÂRI borçlanır, 540 YASAL YEDEKLER alacaklanır. Yedek, kâr dağıtımını sınırlar ve işletmede bırakılan kaynağı gösterir. Yedeklerin çözülmesi, ancak kanunda ve esas sözleşmede öngörülen hâllerde mümkündür.
Geçmiş yıl kârları ve zararları
Önceki dönemlerin dağıtılmamış kârları 570 GEÇMİŞ YILLAR KÂRLARI hesabında, zararları 580 GEÇMİŞ YILLAR ZARARLARI hesabında izlenir. Dönem kârı, genel kurul kararıyla bu hesaplara aktarılır.
Aktarma kaydında 590 DÖNEM NET KÂRI borçlanır, 570 GEÇMİŞ YILLAR KÂRLARI alacaklanır. Zarar varsa 580 GEÇMİŞ YILLAR ZARARLARI borçlanır, 591 DÖNEM NET ZARARI alacaklanır. Bu aktarma, dönem sonucunun öz kaynak içindeki yerini belirler.
Geçmiş yıl zararları, kâr dağıtımını engeller. Zarar, önce geçmiş yıl kârlarından, sonra yedeklerden karşılanabilir. Sermayeden zarar kapatılması, TTK'nın öngördüğü özel koşullara tabidir. Bu işlemler, genel kurul kararı ve tescil gerektirebilir.
Dönem net kârı ve kapanış
Dönem net kârı 590 DÖNEM NET KÂRI hesabında, net zarar 591 DÖNEM NET ZARARI hesabında izlenir. Bu hesaplar, gelir tablosunun sonucunu bilançoya taşır. Dönem kârı, 690 ve 691 hesaplarındaki hareketlerin sonucunda oluşur.
Kapanışta 690 DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI hesabı 692 DÖNEM NET KÂRI VEYA ZARARI hesabına aktarılır. Vergi karşılığı 691 hesabında gösterilir. Net sonuç, 692 hesabından 590 veya 591 hesabına devredilir. Böylece gelir tablosu hesapları kapanır.
Öz kaynak değişim tablosu, dönem içindeki sermaye, yedek ve kâr hareketlerini gösterir. Tablo, bilançodaki öz kaynak kalemleriyle uyuşmalıdır. Bu uyum, kapanış kayıtlarının doğruluğunu kanıtlar. Öz kaynak hareketleri, finansal tablo kullanıcıları için temel bilgi kaynağıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.