Stoklarda Değerleme
Stokların maliyet bedeliyle değerlenmesini, maliyet unsurlarını, stok yöntemlerini, değer düşüklüğü karşılığını ve dönem sonu stok işlemlerini açıklar.
Maliyet bedeli kuralı
Emtia, Vergi Usul Kanunu m. 274 uyarınca maliyet bedeliyle değerlenir. Maliyet bedeli, stokun elde edilmesi için yapılan giderlerin toplamıdır. Alış bedeli, taşıma, sigorta ve gümrük giderleri maliyete eklenir. İndirilecek KDV ise maliyete eklenmez.
Değerleme günündeki satış bedeli, maliyet bedeline göre %10 veya daha fazla düşükse mükellef emsal bedeli ölçüsünü uygulayabilir. Bu bir seçim hakkıdır; maliyet bedelinde kalınması da mümkündür. Ancak seçim, dönemler arasında tutarlı olmalıdır.
Maliyet bedeli, stokun türüne göre farklı unsurlar içerir. Ticari malda alış bedeli esas alınır. Mamulde hammadde, işçilik ve genel imal giderleri maliyete girer. Bu ayrım, stok değerinin doğru hesaplanması için temel oluşturur.
Maliyet unsurları
İmal edilen emtianın maliyet bedeli, Vergi Usul Kanunu m. 275'te sayılan unsurları içerir. Bunlar mamulün yapımında kullanılan ham madde bedeli, mamule isabet eden işçilik, genel imal giderlerinden mamule düşen pay ve ambalaj bedelidir. Genel idare giderlerinden pay alınması isteğe bağlıdır.
Mükellef, maliyet bedelini bu unsurları içermek şartıyla dilediği yöntemle belirleyebilir. Bu serbestlik, stok değerleme yönteminin seçiminde de geçerlidir. Ancak seçilen yöntem, maliyetin gerçeğe uygun gösterilmesini sağlamalıdır.
Yan ürün ve kusurlu mamullerin maliyeti ayrıca dikkate alınır. Üretim fireleri, normal fire oranı içinde kaldığı sürece maliyete yansıtılır. Anormal fireler ise dönem gideri sayılır. Bu ayrım, stok maliyeti ile dönem giderini birbirinden ayırır.
Stok değerleme yöntemleri
Stok değerlemesinde ilk giren ilk çıkar, ortalama maliyet ve özel maliyet yöntemleri kullanılır. İlk giren ilk çıkar yönteminde en eski partinin maliyeti satılan malın maliyetine yazılır. Ortalama maliyet yönteminde tüm partilerin ağırlıklı ortalaması kullanılır.
Özel maliyet yöntemi, birbirinden ayırt edilebilen ve yüksek değerli stoklarda uygulanır. Örneğin özel siparişle üretilen makine veya taşıt için bu yöntem uygundur. Yöntem, stokun fizikî akışıyla uyumlu olmalıdır.
Yöntem seçimi kârı ve vergi matrahını etkiler. Fiyatlar yükselirken ilk giren ilk çıkar yöntemi satılan malın maliyetini düşürür, kârı artırır. Ortalama maliyet ise daha istikrarlı bir sonuç verir. Bu nedenle yöntem, mali tablo kullanıcılarına açıklanmalı ve dönemler arasında değiştirilmemelidir.
Değer düşüklüğü ve emsal bedel
Stokun satış bedeli maliyetinin belirgin biçimde altına düşerse değer düşüklüğü ortaya çıkar. Vergi Usul Kanunu m. 274, %10 ve daha fazla düşüş hâlinde emsal bedeli ölçüsünün uygulanabileceğini belirtir. Emsal bedeli, benzer malın piyasa fiyatıdır.
Emsal bedeli seçildiğinde stok, satış değerine indirilir. Aradaki fark gider yazılır. Bu işlem, stokun bilançoda gerçek değeriyle görünmesini sağlar. Düşüş %10'un altındaysa maliyet bedeli korunur; ayrıca karşılık ayrılmaz.
Değer düşüklüğü, modası geçmiş, hasarlı veya bozulmuş stoklarda daha sık görülür. Bu durumda satış fiyatı değil, net gerçekleşebilir değer esas alınır. Değerleme, stok sayım listesi ve piyasa fiyat araştırmasıyla belgelenmelidir.
158 hesabı ve karşılık
Stok değer düşüklüğü için ayrılan karşılık 158 STOK DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI hesabında izlenir. Bu hesap, 15 grubu stok hesaplarının indirim hesabıdır. Karşılık kaydında 654 KARŞILIK GİDERLERİ borçlanır, 158 hesabı alacaklanır.
Karşılık, stokun maliyeti ile net gerçekleşebilir değeri arasındaki farkı aşamaz. Değer düşüklüğü kalıcı değilse bile ihtiyatlılık gereği karşılık ayrılabilir. Ancak karşılık, her dönem yeniden değerlendirilmelidir.
Sonraki dönemde stok değeri artarsa karşılık çözülür. Kayıt: 158 STOK DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI borç; 644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR alacak. Çözüm, önceki karşılık tutarıyla sınırlıdır. Stok satıldığında ise karşılık, satılan malın maliyetiyle birlikte kapatılır.
Sayım, kayıt ve raporlama
Dönem sonunda stok sayımı yapılır ve fiilî miktar kayıtla karşılaştırılır. Sayım farkı, nedenine göre düzeltilir. Noksanlık 197 SAYIM VE TESELLÜM NOKSANLARI, fazlalık 397 SAYIM VE TESELLÜM FAZLALARI hesabında geçici olarak izlenir.
Sayım sırasında stokların fizikî durumu da kontrol edilir. Hasarlı, bozulmuş veya son kullanma tarihi geçmiş mallar ayrı listelenir. Bu liste, değer düşüklüğü karşılığının gerekçesini oluşturur.
Sayım sonrası her stok kalemi için değerleme yapılır. Maliyet, piyasa değeri ve varsa karşılık birlikte gösterilir. Stok değerleme tablosu, 15 grubu hesaplarının kalanlarıyla uyuşmalıdır. Tablo, bilanço ve satılan malın maliyeti hesabının dayanağıdır.
Stoklar, bilançoda net değerle gösterilir. Gelir tablosunda ise satılan malın maliyeti ayrı bir kalemdir. Stok değerindeki değişiklik, hem bilançoyu hem de dönem kârını etkiler. Bu nedenle stok değerlemesi, dönem sonu işlemlerinin en hassas bölümlerinden biridir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.